Monday, January 22, 2018

नेवार माल्दाइलाई नभेटेको भए ... - मातृका पोखरेल

संस्मरण 


कटारी पढ्दाको कुरा हो ।

ओहो, त्यस दिनको घटना सम्झँदा अहिले पनि कताकता डर फर्केर आउँछ । महिना त थाहा छैन । २०३७ सालको दशैँ तिहार पछिको समय हुनुपर्छ । यारी खोलाको तीनसय बेसीमा धान थन्क्याउने र कुनिऊँ लगाउने याम थियो । त्यसैले पनि मंसिर महिनातिरको समय हुनुपर्छ भनेर लख काट्छु म ।

सैँतीस साल भनेपछि मेरो उमेर चौध, पन्ध्र वर्षको रहेछ । एक्लै आवतजावत गर्न सक्थेँ कटारी । नाममात्र हिंड्नको हुन्थ्यो कुदिन्थ्यो बेसरी । दिदीको घर थियो कटारीको पूर्वपट्टि बर्मझियामा । म दिदीको घरमा बसरे कटारी स्कुलमा पढ्थेँ ।

एउटा सानोतिनो बिदामा घर आएको थिएँ । शायद दुई चार दिनको मात्र बिदा थियो । कटारीबाट थामखर्क आइपुग्न एकदिन पनि लाग्दैनथ्यो त्यो समय । मरूवा खोला, आहाले, बरपानी, राउतखर्क, लिम्पाटार, स्वरूङ खोलो छिचोल्दै थामखर्क पुग्दा पनि घाम अस्ताउदैनथे । अहिले त सम्झँदा पनि अत्यास लाग्छ ।

म आउँदा पिताजी घरमा हुनुहुन्नथ्यो । प्रायजसो पिताजी घरमा कमै र बाहिरै बढि रहनुहुन्थ्यो ।

घरमा पिताजी नभएको बेला हामीलाई एउटा चाडपर्व जस्तै लाग्थ्यो । पुरै फुक्काफाल । आमालाई हामी कोही टेर्दैनथ्यौँ । खेती, लगानी आदितिरै पिताजीको बढि समय बित्थ्यो । पिताजीको अघिल्तिर बस्दा कडा अनुशासनको अनुभव गथ्र्यौँ हामी । हामी परिवारका सदस्यहरूलाई मात्र होइन, गाउँ टोलका अरू किशोर युवाहरू समेत त्यो अनुभव गर्थे । कडा अनुशासनमा बस्न नचाहने हाम्रा लागि पिताजीको अनुपस्थिति खुबै रमाईलो हुन्थ्यो । पिताजी घरमा हुनु भनेको ज्योतिष र संस्कृत साहित्यका श्लोकहरू घोक्नु र टाढाटाढाबाट आउने आफन्तजनहरूको चिना बनाउनु नै हाम्रो प्रमुख काम हुन्थ्यो । हामी प्रायः त्यसबाट सर्वथा मुक्ति चाहन्थ्यौँ ।

घर सानोतिनो गुरूकुल जस्तै थियो । हामी परिवारका सदस्यको मात्र होइन । हामीलाई पढाउन बसेका शिक्षकहरूले पनि पिताजीबाट अनिवार्यजसो ज्योतिष पढ्नु पथ्र्याे । त्यसमाथि ज्यातिष पढ्न भनेर टाढाटाढाबाट आएका अरू पनि भइनै रहन्थे । गुरूकूल भनेर घोषणा नगरिएको तर अव्यवस्थित खालको गुरूकूल जस्तै थियो हाम्रो घर ।

बिदा छोटो भएकाले तुरून्त मैले कटारी फर्कनु थियो । भोलिपल्ट शनिवारको दिन थियो । आमाले शुक्रबारकै दिन पाइतो सरेर ‘आदमारा गएर बस !’ भन्नुभयो । प्रशिद्ध ज्यातिषी भए पनि पिताजीलाई शनिवारको यात्रा ग्राह्य थियो । शनिवारको यात्रा अशुभ हुन्छ भन्ने एकप्रकारको सामाजिक मान्यता जस्तै बनिसकेको थियो । अहिलेसमम पनि त्यो अन्धविश्वास गाउँघर मात्र नभएर शहरको कुनाकानी बाँचीरहेको छ । 

आदमारा गएर बस्नु मेरा लागि खुसीको कुरा थियो । आदमाराको बसाई हाम्रा लागि बनभोज खान गएजस्तै रमाइलो हुन्थ्यो ।

000

आदमाराका हस्त बहादुर पोखरेललाई हामी ‘खत्री माइला बा’ भनेर सम्बोधन गथ्र्याैँ । गाउँतिरका सबैले ‘माइला बा’ भनेरै बोलाउँथे ।

खत्री माइला बा साँच्चैका मम्तराम थिए । उमेरले बुढौली लागे पनि हामी किशोर वयका मानिसहरूसँग उत्तिकै दौँतरीको जस्तो व्यवहार गर्न जान्दथे ।

खत्रिनी माइलेमा साँच्चैकी सोझी र असल थिइन् । उनले मलाई दिएको स्नेह सम्झँदा अहिले पनि भावुक हुन्छु म । आफू सम्पन्न माइतीकी चेली भएको कुरा बारम्बार गर्थिन् उनी । अरूलाई खान दिने कुरामा माइलेमा साँच्चिकै दिलदार थिइन् । उनीहरूको घर हाम्रो दोस्रो घर थियो । अन्नपात राख्ने हाम्रो मूलघर पनि त्यही थियो ।

खत्री माइलाबासँगका सम्झनाका तरेलीहरू खोतल्दा आफैँलाई अझै रोचक लाग्छन् । किशोर र युवा वयका हामीलाई साथी बनाउन सक्ने खुबी थियो उहाँमा । वर्षे धान खेतीका लागि तीन सय बेँसीमा यारी खोलाको पानी अपुग हुन्थ्यो । कुलोमा पानी झुक्याएर आफ्नो खेतमा लाउनेहरूको पनि बिगबिगी हुन्थ्यो । खत्री माइलाबासँग रातरातभर खेतमा गएर पानी लगाउँदा पनि हामी कुनै दुःख झन्झटको महसुस गर्दैनथ्यौँ । रमाइलो लाग्थ्यो । यारी खोलाबाट अनिँदा आँखा बोकेर गोलढुङ्गाको उकालो आदमारा आउँदा एउटा सानो समरमा विजय प्राप्त गरेर फर्केझैँ लाग्थ्यो ।

आफ्नो खेतमा पानी लगाउन पनि मानिसहरू तर्साउने भूत भएको अभिनय गर्थे । त्यस्तै तर्साउने अभिनय गरेर खेतमा एकोहोरो शङ्ख बजाउँथे जतनपुर पुछारघरका साइँलाकाका । हातको मुठ्ठी कसेर दुरूस्तै एकोहोरो शङ्खको आवाज निकाल्थे उनी । अरू सबै भागून् र एकलौटी खेतमा पानी लाउन पाइयोस् भन्ने साइँला काकाको पोल खुलिहालेछ केही समयपछि । पानी लगाउने मान्छेहरूले साइँला काकाको शङ्खको वास्ता गर्न छाडिहाले । तर पनि साइँला काकाले एकोहोरो शङ्ख फुक्न पछिसम्मै छाडेनन् ।

‘धेरै तमासा नदेखा है साइँला !’ शङ्ख फुकेको आवाज नजिकै आएपछि खत्री माइला बा साइँला काकाले सुन्ने गरी जवाफ फर्काउनुहुन्थ्यो ।

‘बरू आइज झुलो चकमक लिएर बिँडी बनाएर खाउँ ।’ माइल बा निम्ता गर्नुहुन्थ्यो ठूलो स्वरले । त्यसपछि हाँस्दै आइपुग्नुहुन्थ्यो पुछारघरे साइँलाकाका । एकछिन पछि फेरि सुरू हुन्थ्यो साइँला काकाको एकोहोरो शङ्ख फुक्ने काम । त्यही शङ्ख फुकेरै पुछारघरे काका रातभरिमा अरूको भन्दा आफ्नो खेतमा बढी पानी लगाउनुहुन्थ्यो । आदमाराको उकालो चढ्दा हामी देख्थ्यौँ– अरूको खेत फुस्रै भएर लडिरहँदा पनि उहाँको खेतमा पानी टिलपिलटिलपिल भएर भारिएको हुन्थ्यो । एकोहोरो शङ्खको सफलता थियो त्यो ।

साँझ परेपछि खत्री माइला बाको आँगनभरि मान्छे जम्मा हुन्थे । गाउँको सानो मेला लागेजस्तै हुन्थ्यो माइला बाको आँगन । माइलाबा दिनभरि जङ्गल गएर रूखका मुढा ल्याउँथे । साँझ नपर्दै आँगनमा धुनी बाली सक्थे । त्यो आँगनमा गाउँमा सबै मान्छेहरू जम्मा हुन्थे र आआफ्ना अतीतका कुरा गरेर समय कटाउँथे । हामी उनीहरूका कुरा सुनेर खुबै रमाइलो मान्थ्यौँ ।

000

‘हिँड जाउँ मुढा लिन ।’ एक दिन बिहानै खत्री माइलाबाले भन्नेबित्तिकै पारी पाखामा मुढा लिन जान म तयार परिहालेँ । बेलुकाको धुनी बालेर आगो ताप्नुको मज्जा नै बेग्लै हुन्थ्यो ।

काठको मुढो खोज्न बुदियाटार पाखामा पुग्यौँ । ढुङ्गैढुङ्गाको एउटा ओडार थियो । कुँककुँककुँककुँक यस्तै एउटा आवाज निरन्तर आइरहेको थियो । पछिल्तिर फर्कँदै मेरा कानमा माइलाबाजेले खुसुक्क भने, ‘यहाँ कालिज लुकेर बसेको रहेछ । यहाँ उभिँदै गर म पक्रेर ल्याउँछु ।’

कालिज खान पाइने आसले फुरूङ्ग थिएँ म । श्वास फेरेको आवाज पनि कालिजले पत्तो नपाओस् भन्ने कुरामा म सजग थिएँ । छेउको ढुङ्गामा अढेस लगाएर बसेँ ।

खत्री माइलाबा ओडारको तल्लो भागमा पुग्नुभयो । कानलाई कोल्टे पारेर कालिजको आवाज सुन्नुभयो । कुँक कुँक कुँक कुँक ... आवाज मसम्मै आइरहेको थियो ।

खत्रीबाले मतिर आँखाको इसारा गर्दै ढुङ्गाको ओडारभित्र फुत्त टाउको छिराउनुभयो । सेतो कमेज र सुरूवाल लगाएको उहाँको शरीरको आधा भाग ढुङ्गाको ठुलो फब्ल्याँटोबाट बाहिरै थियो । निकै समय बितिसक्यो । माइलाबाले टाउको ननिकालेपछि म ओडारको मुखमै पुगेँ । म पुग्नेबित्तिकै माइलाबाले टाउको बाहिर निकाल्नुभयो । उहाँको शरीर पसिनाले निथ्रुक्कै भिजेको थियो । बोल्नै नसक्ने गरी मुख सुकेको थियो । 
‘खै त कालिज ?’ मैले सोधेँ ।

मेरो प्रश्नको उत्तर नदिइकन माइलाबा हतार हतार कुदकुद भन्ने हाते इसारा गर्दै अघि लाग्नुभयो, त्यसपछि  धेरै वर आएपछि लामो श्वास तान्दै भन्नुभयो, ‘केको कालिज हुन्थ्यो, त्यहाँ त अजिङ्गर पो रहेछ । आज धन्न बाँचियो । भगवान्ले हात थापेका रहेछन् ।’

कालिजको मासु खाने धोको त्यसै रह्यो । काठको मूढो पनि नबोकीकन हामी घर फक्र्यौं त्यसदिन । 

000

पाइतो सर्नका लागि आदमारा गएर बस्ने कुरा मेरो लागि खुसीकै कुरा थियो । खत्री माइलाबाको निस्फिक्री खालको स्वभाव र खत्रिनी माइलेमाको मायालु व्यवहारले परिवारका हामी सबै सदस्य त्यहाँ जान खुबै रूचाउँथ्यौँ ।

पाइतो सर्न आदमारा गएँ । म पुगेपछि उसैगरी खुसी भए खत्री माइलाबा र माइलेमा । साँझ उस्तै रमाइलो भयो । आँगनमा माइलाबाले उसैगरी धुनी सल्काउनुभयो । चन्द्रबहादुर खड्का, शेरबहादुर खड्का, दुर्गबहादुर खड्का, भरतबहादुर खड्का, नेत्रबहादुर पोखरेल, चक्रबहादुर खड्का आदि गाउँमा सबैसबै मान्छे आए । धुनी ताप्दै भर्खरै भिœयाएको धानको कुरा भए । सधैँ हुने कुराहरू भए । नयाँनयाँ प्रसङ्गहरू पनि थपिए ।

‘भोलि बिहानको फजेरीमैं बाटो लाग्नु ! हामीलाई पनि हिँडेको थाहा नदिनू नि !’ सुत्ने तरखर गर्दै माइलेमाले पनि आगो निभाउँदै भन्नुभयो ।

म पनि गाउँमा सबै मानिसहरू बिदा भइसकेपछि सुत्न छेउको कटेरोमा चढेँ ।

एकछिन राम्रैसँग झकाएछु मात्र । आफैलाई रातभरि निदाएको भ्रम पर्ने गरी झकाएछु । आँखा खुलेपछि हेर्छु । मिर्मिरे उज्यालो सर्वत्र फैलिएको छ ।

‘लौ बर्बादै भयो । उज्यालो पो भइसकेछ’ मनमनै आत्तिएँ । लिम्पाटारको उकालोमा घामले पोल्ने डर थियो । सखारै लिम्पाटारको उकालो छिचोल्ने योजना भत्किए जस्तै लाग्यो ।

कसैले थाहा नपाउने गरी झोला समातेँ र मतानबाट भुइँमा ओर्लिएँ । माइलेमाले खोकेको आवाज आयो । हिजो सुत्ने बेलैमा भन्नुभएको थियो, ‘बिहान हामीलाई थाहा नदिइकन हिँड्नु है ।’

उहाँहरू मलाई परिवारकै सदस्य जस्तो ठान्नुहुन्थ्यो ।

सुस्तरी तगारो खोलेँ र गल्लीमा निस्किएँ । उज्यालो यति चहकिलो थियो कि दक्षिणतिरको महाभारत, पश्चिमतिर देखिने स्वरूङ् र लेखानीको डाँडो, उत्तरतिरको भुङ्जु पर्वत छ्याङ्गै देखिन्थे ।

‘अब ढिलो गर्नु हुँदैन । छिटो गर्नुपर्छ ।’ मनभरि सोच्दै ओरालो लागेँ । यारी खोला तरेर निबुवाटारको तेर्सो लाग्दा पनि उज्यालोको मात्रा उस्तै थियो । खुसी नै लाग्यो । बेलैमा कटारी पुग्ने लोभ थियो ।

निबुवाटारका कृष्णबहादुर श्रेष्ठ गाउँ समाजमा नेवार माइला भनेर प्रसिद्ध थिए । उनी ग्रामीण भेगका परिचित व्यापारी थिए । गाउँ टोलमा सज्जन मान्छेका रूपमा चिनिन्थे । उनीसँग पनि हाम्रो परिवारको अत्यन्तै निकटको सम्बन्ध थियो । उनको घर मूलबाटोको मुन्तिर थियो । घरको अघिल्तिर खोलाको डिलमा गाईगोठ थियो । म पुग्दा उनी गाईवस्तुलाई घाँस हाल्दै रहेछन् ।

‘नानी, यो राती कता हिँडेको ?’ मलाई देखेर छक्क परे माल्दाइ ।

‘कटारी हिँडेको दाइ !’ मैले पनि सहजै भनेँ ।

मेरो कुराले उनी झन् छक्क परे । ‘रातीको दश बजेकै छैन होला । यस्तो समयमा कहाँ हिँडेको ।’ उनको कुराले म खङ्ग्रङङ भएँ ।

‘म त बिहान भएर हिँडेको पो भन्ने ठानेको ।’

मैले सबै कुरा माल्दाइलाई बताइदिएँ ।

जूनको उज्यालो मलाई बिहान भएको भ्रम परेछ । यो कुरा थाहा पाएर एकपटक आफैँ अतालिएँ ।

आधा रातमा स्वरूङ खोलाभित्र पुगेको भए ... यही सोच्दासोच्दै रातभर पनि डर लागिरह्यो ।

स्वरूङ खोलो एक्लै हिँड्न दिउँसै पनि डरलाग्दो थियो । वरिपरिको ढुङ्गे पहरोले आफैँले बोलेको प्रतिध्वनि एकछिन पछि फेरि आफ्नै कानमा गुञ्जिन आइपुग्थ्यो । पहराका थाप्लामा बसेर कहिलेकाहीँ बाँदरले ढुङ्गा लडाइदिन्थे र खोलामा हिँड्ने यात्रीहरूमा आतंक मच्चिन्थ्यो । खोलामा बाढी आएको बेलामा उस्तै आतंक । खोलाको वल्ला छेउ, पल्ला छेउ दुवैतिर पहरो । कतै भाग्ने ठाउँ छैन ।

‘मलाई नभेटेको भए स्वरूङ खोलामा आज भुतले खान्थ्यो’ माल्दाइले ठट्टा गरे । 

‘हो, नेवार माल्दाइलाई त्यो राती नभेटेको भए !’

त्यो घटना सम्झँदा अहिले पनि डर लाग्छ ।

उज्यालो भएको प्रस्ट ठम्याएपछि मात्र म बाटो लागेँ । माइली भाउजूले दिएको चिया खाएर मनभरि डर उमारेर त्यसदिन घाम नअस्ताउँदै म कटारी पुगेँ ।

अहिले पनि सम्झँदा डर लाग्छ । ‘त्यस रात नेवार माल्दाइलाई नभेटेको भए ... ।’

                                                                     0

Tuesday, January 16, 2018

औँलामा गन्न सकिने मान्छे : रोचक घिमिरे - मातृका पोखरेल


केही मान्छेहरूसँगका सम्बन्धहरूले मलाई निकै प्रभावित बनाएका छन् । त्यसरी प्रभावित बनाउने मानिसहरू निकै थोरै छन् । अझ हाम्रोमा भन्ने चलन छ, ‘औँलामा गन्न सकिने' । वरिष्ठ साहित्यिक पत्रकार रोचक घिमिरेसँग मलाई प्रभावित बनाउने त्यस्तै सम्बन्ध रह्यो ।

‘वेदना’ साहित्यिक पत्रिका चलाउँदा साहित्यिक पत्रकारहरूको एउटा छाता सङ्गठनको आवश्यकता अत्यन्तै खट्टिएको थियो । साहित्यिक पत्रिकाका समस्या राख्ने ठाउँ र पहल गरिदिने संस्थाको आवश्यकता धेरै साथीहरूलाई भइसकेको रहेछ । हुन त, साहित्यिक पत्रकार सङ्घ भन्ने संस्था नभएको होइन । राजधानीका सडक छेउकै घरमा बोर्ड झुण्ड्याएर बसेको थियो । नेपाली साहित्यिक पत्रकारिताका शिखर पुरूष भवानी घिमिरेले स्थापना गरेको त्यस संस्थाको इतिहास पनि कम लर्तरो थिएन । भवानी घिमिरेकै अगुवाईमा निरङ्कुश पंचायतकालको मध्यतिर वि.पि.कोइरालालाई सार्वजनिक अभिनन्दन गर्ने आँट भएको जोदाहा संस्था थियो त्यो । तर समयक्रममा साहित्यिक पत्रकार सङ्घ एउटा मरन्च्यासे संस्थाको रूपमा परिवर्तित हुँदै गयो । हामीलाई साहित्यिक पत्रकारको छाता सङ्गठनको आवश्यकता महशूस भइरहेको बेला त्यो संस्था साहित्यिक पत्रकारहरूको नेतृत्व गर्ने हैसियतमा थिएन । संस्थामा अधिकांश आजीवन सदस्यहरू गैर साहित्यिक पृष्ठभूमिका र नेविको विष्कुट कम्पनीका मजदूर साथीहरू थिए । कुनै समयमा चुनाव जित्नका लागि बनाइएका आजीवन सदस्यहरूको वर्चस्व त्यहाँ रहेछ । त्यही संस्थालाई परिमार्जन गरेर वास्तविक साहित्यिक पत्रकारहरूको छाता सङ्गठन बनाउन सकिन्छ कि भनेर प्रयत्न पनि गरिए । तर, साहित्यिक पत्रकारहरूसँग नाता सम्बन्ध जोड्ने भन्दा अरूनै काममा रमाउन मन पराउने संस्थाका रूपमा साहित्यिक पत्रकार सङ्घ रहिसकेको ठहर गरेपछि हामी केही साहित्यिक पत्रकार साथीहरू नयाँ संस्थाको अभियानमा लाग्यौँ ।

साहित्यिक पत्रकार सङ्घले साहित्यिक पत्रकारहरूको नेतृत्व गर्न सम्भव छैन भन्ने निस्कर्षमा हामी मात्र होइन, प्रेस काउन्सिल पनि पुगेको रहेछ । पोखरामा प्रेस काउन्सिलले एउटा साहित्यिक पत्रकारिता सम्बन्धी गोष्ठी गरेको थियो शायद २०५६÷५७ सालतिर । ‘वेदना’ साहित्यिक त्रैमासिकको तर्फबाट त्यो गोष्ठीमा म पनि सहभागी भएको थिएँ । त्यही गोष्ठीमा देशभरीका धेरै साहित्यिक पत्रकारहरू सहभागी हुनुभएको थियो । साहित्यिक पत्रकारहरूको एउटा छाता सङ्गठनको जरूरी छ भनेर हामीले प्रशस्तै विमर्श ग¥यौँ त्यहाँ । कवि विनय रावल त्यस विमर्शको मूल केन्द्रमा हुनुहुन्थ्यो । काठमाडौँ आइसकेपछि कवि विनय रावलको कार्यालय राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक सिंहदरबारमा धेरै पटक छलफल ग¥यौँ । प्राय ः ती छलफलहरूमा विवस वस्ती, चेतनाथ धमला र म नियमित जस्तै हुन्थ्यौँ ।

केही वर्षको छलफल र विमर्श पछि नकुल शिलवालको नेतृत्वमा हामीले नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घ बनायौँ । तर, त्यसबेलासम्म कवि विनय रावलले हामीलाई छाडेर गइसक्नुभएको थियो । शायद, विनय रावलको निधन नभएको भए हामी नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घको अध्यक्षमा विनय रावललाई नै राख्थ्यौँ होला । कुनै एक समय यो संस्था स्थापना गर्न विनय रावलकै संयोजकत्वमा उहाँकै कार्यालयमा बसेर एउटा सानो समिति पनि बनाएका थियौँ । विनय रावलको निधन भइसकेपछि हामीले नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घको स्थापना गर्न सक्यौँ । यो संस्थाको आधार तयार पार्न कवि विनय रावलको प्रसस्त श्रम र पसिना खर्च भएको छ ।

नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घको स्थापना नेपालको साहित्यिक पत्रकारिताको विकासको लागि एउटा महŒवपूर्ण खुट्किलो थियो । संस्था स्थापना त भयो तर हाम्रा अघिल्तिर प्रशस्तै चुनौतिहरू थिए । धेरै चुनौतिहरूमध्ये एउटा चुनौति सवल नेतृत्वकै थियो । नेताको खोजी गर्दै हिड्ने क्रममा वरिष्ठ साहित्यिक पत्रकार रोचक घिमिरेसँग मेरो भेट भयो । भेट त त्यो भन्दा पहिले कार्यक्रमहरूमा भइरहेकै थियो । तर लामो छलफल र भलाकुसारी गरेको पहिलो भेट त्यही थियो । वरिष्ठ साहित्यिक पत्रकार मोहन दुवाल र मैले त्यो समय उहाँसँग लामो छलफल ग¥यौँ । त्यसपछिका केही वर्ष उहाँसँग नजिकै रहेर विताउने अवशर मैँले प्राप्त गरेँ । यसैगरी सुरू भयो, नेपालको साहित्यिक पत्रकारिताका शीखर व्यक्तित्व रोचक घिमिरेसँगको मेरो सहयात्रा ।

कुनै न कुनै किसिमले यो पछिल्लो दशक मैले उहाँको सान्निध्यमा रहेर काम गर्ने अवशर पाएँ । यिनै अनुभव र अनुभूतिका आधारमा मैले उहाँका बारेमा केही भावनात्मक कुरा गर्ने धृष्ठता गरेको छु । रोचक घिमिरेको व्यक्तित्व बहुआयामिक छ । तापनि उहाँका तीनवटा व्यक्तित्वका उचाइलाई मैले टाढैबाट प्रष्ट देखिने गरी अग्लो देखेकौ हुँ । उहाँका तीनवटा उचाइलाई मैले यहाँ थोरै चर्चा गर्ने छु ।

 साहित्यिक पत्रकार व्यक्तित्व

नेपाल साहित्यिक पत्रकारितामा ‘रचना’ पत्रिकाको नाम अत्यन्तै श्रद्धा र आदरका रूपमा लिइन्छ । २०१८ सालबाट प्रकाशन आरम्भ भएको यो पत्रिका अहिलेसम्म निरन्तर प्रकाशित भइरहेको छ । भैरव अर्याल, रमेश विकल र रोचक घिमिरेको पहलमा प्रकाशित भएको रचना पत्रिकाले अहिलेसम्म आइपुग्दा ५६ वर्ष पुरा गरेको छ । नीजि क्षेत्रबाट ५६ वर्षसम्म लगातार साहित्यिक पत्रिका प्रकाशन हुनु आफैमा सामान्य घटना हुनै सक्दैन । यो निष्काम कार्यका बारेमा जति प्रशंसा गरे पनि कमै हुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ ।

‘रचना’ पत्रिकालाई एउटा साहित्यिक पत्रिकाको आँखाले मात्र हेरियो भने पनि त्यो पूर्ण हुन्छ भन्ने मलाई लाग्दैन । रचना पत्रिका एउटा पाठशाला हो र सफल पाठशाला हो । यसलाई यसरी पनि हेरिनु पर्छ । यही पत्रिकामा पहिलो पाइलो टेकेर धेरै स्रष्टाहरूले नेपाली साहित्यमा आफूलाई स्थापित गराएका छन् । चर्चित कवि तुलसी दिवसले ‘हृदयको बालक’ कविता ‘रचना’ मैं पहिलो पटक प्रकाशित गराएर नेपाली काव्य जगतमा प्रसिद्धि कमाए । भैरव अर्यालको पहिलो हास्यब्यङ्ग्य ‘टि पार्टी’ रचनामैँ प्रकाशित भयो । बालकृष्ण समको ‘मृत्यु पछिको अभिव्यन्जना’ जस्तो चर्चित कविता रचनामैँ पहिलो पटक प्रकाशित भयो । पारिजातको अत्यन्तै चर्चित कथा ‘मैले नजन्माएको छोरो’ पहिलो पटक रचना पत्रिका मार्फत बाहिर आयो । भूपि शेरचनको ‘हुँदैन विहान मिरमिरे तारा झरेर नगए’ भन्ने प्रसिद्ध कविता पहिलो पटक छाप्ने पनि रचना पत्रिका नै थियो ।

डा.गोविन्दराज भट्टराईको पहिलो समालोचना, जगदीश घिमिरेको पहिलो कथा, मनु ब्राजाकीको पहिलो कथा, शैलेन्द्र शाकारको पहिलो  कविता छाप्ने श्रेय रचनालाई नै जान्छ । पहिलो पटक रचनाको धर्तिमा टेकेर साहित्यको यात्रामा निस्कने स्रष्टाहरूको नाम दिने हो भने लामै सूची बन्न सक्छ । पुराना पुस्ताका स्रष्टाहरू मात्रै होइन नयाँ पुस्ताका स्रष्टाहरू जयदेव भट्टराई, सन्ध्या पहाडी सम्मको साहित्यिक यात्रा रचनाबाटै सुरु भएको छ । त्यसैले नेपाली साहित्यमा रचनाको योगदानका बारेमा यो सानो परिचयले एक छेउ मात्र पनि कोट्याउन सकिदैन भन्ने कुरामा म भित्र कुनै द्विविधा छैन । यस बारेमा धेरै ठूलो अनुसन्धानको जरूरी छ । ‘रचना’ पत्रिकालाई सामान्य साहित्यिक पत्रिकाको रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन, यो नेपाली साहित्यको महŒवपूर्ण पाठशाला पनि हो । यही पाठशालाबाट यात्रा शुरु गरेर कैयौँ स्रष्टाहरूले नेपाली साहित्यलाई महŒवपूर्ण योगदान पु¥याएका छन् । ‘रचना’ पत्रिकाको बारेमा बोल्नु भनेकै रोचक घिमिरेको बारेमा सङ्गसँगै बोलिनु हो । रोचक घिमिरे नभएको भए ‘रचना’ जस्तो पाठशालाको स्थापना सम्भव नै थिएन । रचनालाई बीचबीचमा अरू साहित्यिक सहृदयीहरूले प्रसस्तै सहयोग गर्नु भएको छ तर रचना र रोचक घिमिरे एक अर्काका पर्यायवाची बनिसकेका छन् ।

रचना बाहेक घिमिरेले नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घको मूखपत्र ‘आलेखन’ को पहिलो अङ्कको प्रधान सम्पादकको भूमिका पनि निर्वाह गर्नु भएको छ । नेपाली साहित्यिक पत्रकारिता जगतको अर्काे विशिष्ट पत्रिका ‘अभिव्यक्ति’को पहिलो अङ्कको सम्पादनमा महŒवपूर्ण भूमिकाका साथै कैयौँ अन्य पत्रिकाहरूको पनि उहाँले थप सम्पादन गर्नु भएको छ । नेपाली साहित्यिक पत्रकारितामा रोचक घिमिरेको स्थान अत्यन्त उँचो छ ।

स्रष्टा व्यक्तित्व

साहित्यिक पत्रकारिताको अग्लो व्यक्तित्व पछि उहाँको अर्काे व्यक्तित्व स्रष्टा व्यक्तित्व नै हो । २०७४ सालमा प्रकाशित उहाँको ‘अनुहार र अनुभूति’ र २०५६ सालमा प्रकाशित ‘सम्झनामा  फक्रिएका थुँगाहरू’ नामक निबन्धात्मक कृतिहरूले उहाँले स्रष्टा व्यक्तित्वको राम्रो परिचय दिएका छन् । यी दुवै कृतिमा समेटिएका संस्मरणात्मक निवन्ध पढेर नेपाली साहित्यका पाठकहरूले नयाँ प्रसङ्गहरू प्रशस्तै प्राप्त गर्न सक्नेछन् ।

यी दुई सङ्ग्रहभित्रका स्रष्टाकेन्द्रित निवन्धहरू मेरा दृष्टिमा नेपाली साहित्यका लागि महत्वपूर्ण कोशेली हुन् । केही विदेशी र मूल रूपमा नेपाली मूर्धन्य साधकहरूमा केन्द्रित रहेर लेखिएका यी संस्मरणात्मक निवन्धहरू अझ पछिल्ला दिनहरूमा खोजिने र पढिने रचना हुनेछन् भन्ने मलाई लाग्छ । उहाँको पहिलो कृति ‘सम्झनामा फक्रिएका थुँगाहरू’ मा सङ्ग्रहित १४ वटा रचनाहरू मध्ये बाह्रवटा रचनाहरू नेपाली साहित्यका मूर्धन्य स्रष्टाबारे केन्द्रित छन् भने अन्य दुई वटा रचना साहित्यका अन्य सन्दर्भसँग जोडिएका छन् । यो कृतिले २०५६ सालको उत्तम शान्ति पुरस्कार पनि प्राप्त गरेको थियो । साझा प्रकाशनबाट प्रकाशित भएको यो पुस्तक नेपाली निवन्ध साहित्यको अत्यन्तै महत्वपूर्ण कृति बन्न पुगेको छ । 

२०७४ सालमा प्रकाशित भएको अर्काे निवन्धात्मक कृति ‘अनुहार र अनुभूति’ लाई युवा समालोचक महेश पौडेलले ‘एउटा दुर्लभ अभिलेख’ को संज्ञा दिएका छन् । यी दुई साहित्यिक कृतिहरूले नेपाली साहित्यमा रोचक घिमिरेको स्थान अग्लो र परैबाट सबैले स्पष्ट रूपमा देखिने गरी बनेको छ भन्ने मलाई लाग्छ । रोचक घिमिरेले थोरै लेख्नुभयो । आत्मविश्वासका साथ लेख्नुभयो । आधिकारिक र जिम्मेवार भएर लेख्नु भयो ।

संगठक  व्यक्तित्व

साहित्यिक पत्रकार र स्रष्टा  व्यक्तित्वपछि रोचक घिमिरेको अर्काे चर्चा गर्नुपर्ने व्यक्तित्व सङ्गठक व्यक्तित्व पनि हो । उहाँ नेपाली साहित्यिक पत्रकारहरूको छाता सङ्गठनको अभाव खट्किरहेको बेला नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घको २०६३ सालदेखि २०७३ सालसम्म करिब दस वर्ष अध्यक्षको भूमिकामा रहेर नेतृत्व प्रदान गर्नुभयो । नेपालका साहित्यिक पत्रिकाहरूले प्रेस काउन्सिलबाट श्रेणि निर्धारण र नियमित सरकारी सहयोग प्राप्त गर्ने काम उहाँकै नेतृत्वमा भयो । नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घमा हालसम्म नेपालबाट प्रकाशित भएका सबैजसो साहित्यिक पत्रिकाहरू आबद्ध भएका छन् । उहाँ हाल पनि रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठानको अध्यक्ष र भैरव पुरस्कार गुठीको अध्यक्ष हुनुहुन्छ । २०६४ सालदेखि २०७० सालसम्म ६ वर्षे वासुदेव विद्यादेव लुइँटेल पुरस्कार गुठीको उहाँले सफलतापूर्ण अध्यक्षको भूमिकामा रहेर नेतृत्व प्रदान गर्नुभयो । विशालनगर हाँडिगाउँ सम्पदा समाज, जनसरोकार समाज, सिस्नुपानी नेपाल, प्रेस काउन्सिल नेपाल, विशालनगर पुस्तकालय आदि संस्थाहरूमा रहेर उहाँले प्रशस्तै साहित्यिक योगदान गर्नु भएको छ । तसर्थ उहाँको अर्काे महŒवपूर्ण व्यक्तित्व साहित्यिक सङ्गठन अर्थात् अभियन्ता व्यक्तित्व पनि हो भन्ने मलाई लाग्छ । 

एकजना निष्काम कर्मको रूपमा आजीवन साहित्य सेवामा लाग्ने मूर्धन्य व्यक्तित्वको योगदानालाई यति छोटो लेखमा मैले प्रस्तुत गर्न सक्ने कुरै थिएन । मोटामोटी रूपमा मात्र मैले यहाँ राख्ने प्रयत्न गरेको छु । करिब तीन दर्जन पुरस्कार एवम् सम्मानबाट सम्मानित घिमिरेले विशिष्ट साहित्यिक व्यक्तित्वका स्मृतिमा प्रकाशित स्मृति ग्रन्थहरूको समेत सम्पादन गर्नुभएको पाइन्छ ।

उहाँले जति मानिसहरूसँग सङ्गत गर्नुभयो र निकट रहनुभयो उनीहरूलाई रोचक घिमिरेको निष्ठावान् र प्रतिवद्ध व्यक्तित्वले निकै प्रभाव पारेको मैले अनुभव गरेको छु । यो बारेमा एउटा रोचक प्रसङ्ग छ । हामी नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घको दोस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन गर्ने तयारीमा थियाँै । साथीहरूले रोचक घिमिरे, मोहन दुवाल र मलाई आर्थिक सहयोग सङ्कलन गर्ने जिम्मेवारी दिनुभयो । त्यही क्रममा एक दिन हामी केही प्रकाशन संस्था र सहयोगीहरूकोमा जाने निधो ग¥यौँ । “धेरैतिर नजाउँ ! दुइ चार जनाकोमा मात्र जाउँ !” रोचक घिमिरेले प्रस्ताव राख्नु भयो ।

हामीले त्यसदिन तीस हजार रूपैयाँ उठाउने निधो गरेका थियौँ । दुइवटा प्रकाशन संस्था र साझा प्रकाशनमा गएर एक्काइस हजार जम्मा ग¥यौँ । अब जाने पालो थियो । साहित्यकार कमलमणि दीक्षितका घरमा । हाम्रो योजनाअनुसार नौ हजार रूपैयाँ उठ्न बाँकी थियो । कमलमणि दीक्षितलाई हामीले भेट्नको कारण भनेपछि रोचक घिमिरेलाई देखाउँदै भन्नुभयो– ‘रोचकजीले जति भन्नुहुन्छ म त्यति दिन्छु । ‘लाख करोड माग्नुभयो भने पनि दिन्छु ।’

रोचक दाइ पनि अल्मलिनुभयो र पल्याक पुलुक हामीतिर हेर्न थाल्नुभयो । हामी पनि अचम्मित भयौँ ।

“भन्नुस, भन्नुस तपाईं जति भन्नुहुन्छ । म त्यति दिन तयार छु ।” कमलमणि रोचक दाइतिर संकेत गर्दै भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।

यता रोचक दाइ अकमकाइरहनुभएको थियो । हामीसँग पनि सल्लाह लिन खोज्दै हुनुहुन्थ्यो । हामी पनि केही भन्न सकिरहेका थिएनौँ ।

“नौ हजार” रोचक दाइले विस्तारै भन्नुभयो । त्यसदिन कमलमणि दीक्षितबाट नौ हजार सहयोग लिएर हामीले तीस हजार रकम जम्मा ग¥यौँ ।

रोचक घिमिरेलाई नजिकबाट चिन्नेहरू उहाँको निष्ठा र इमान्दारीताप्रति कति प्रभावित थिए भन्ने यो एउटा दृष्टान्त मलाई महत्वपूर्ण लाग्छ ।

रोचक घिमिरेसँगको करिब एक दशकको सान्निध्यले एउटा कुरा चाहिं प्रष्टसँग भन्न सक्छु कि राजनीति, साहित्य सबैतिर मूल्यहिनताको खडेरी परिरहेको वर्तमान परिवेशमा उहाँ पहिल्लो पुस्तालाई देखाउन सकिने मूल्य र निष्ठा सहितको एकजना विशेष व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । 

                                                                                       000 

Wednesday, November 22, 2017

कलाकार मोहन खड्का एक प्रेरक व्यक्तित्व - मातृका पोखरेल



जनसंस्कृति -२ बाट 

मातृका पोखरेल




जन्म मिति : ९ असार २०२३
: 23 June 1966
पिता : नन्दलाल पोखरेल
माता : सीतादेवी पोखरेल
जन्मस्थान : ठानागाउँ गाविस–४, थामखर्क, उदयपुर
शिक्षा : एम.ए. (नेपाली), त्रिभुवन विश्वविद्यालय

संलग्नता 
प्राज्ञ परिषद सदस्य : नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान
अध्यक्ष: प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपाल
वरिष्ठ उपाध्यक्ष: नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घ
कार्यसमिति सदस्य : पारिजात स्मृति केन्द्र
कार्यसमिति सदस्य : रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठान
कार्यसमिति सदस्य : देवकोटा लुसून प्रज्ञा प्रतिष्ठान
कार्यसमिति सदस्य : घनश्याम ढकाल सांस्कृतिक प्रतिष्ठान
कार्यसमिति सदस्य : निर्मल लामा स्मृति प्रतिष्ठान
सल्लाहकार: वेदना साहित्यिक त्रैमासिक
सल्लाहकार: स्रस्टा साहित्यिक त्रैमासिक
सल्लाहकार : सुनाखरी सन्देश, साहित्यिक पत्रिका
सल्लाहकार : ज्योति साहित्यिक त्रैमासिक 

अन्य संस्थागत अनुभव 
संयोजक : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ ( २०६९साउन २०७३ बैशाख )
अध्यक्ष: नेपाल बाल साहित्य समाज (वि.सं-२०६९ चैत्र - २०७० जेठ)
का.वा. अध्यक्ष: एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६९असार-२०६९ साउन)
उपाध्यक्ष : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६६चैत-२०६९ असार)
सह-संयोजक : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६५ माघ-२०६६चैत)
उपाध्यक्ष : प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपाल (वि.सं - २०६९ चैत देखि २०७२ चैत सम्म)
उपाध्यक्ष : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६६चैत-२०६९ असार)
महासचिव : प्रगतिशील सांस्कृतिक संगठन (वि.सं - २०६३ मङ्सिर - २०६५ माघ )
सचिव : प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपाल (वि.सं - २०६३ देखि २०६६ सम्म)
सदस्य-सचिव : पारिजात स्मृति केन्द्र (वि.सं - २०६६ देखि २०७१ सालसम्म)
कार्यसमिति सदस्य : साहित्य सदन, नेपाल (वि.सं - २०६५ देखि २०७२ सालसम्म)
कार्यसमिति सदस्य : मार्क्सवाद अध्ययन-अनुसन्धान प्रतिष्ठान (वि.सं - २०७२ देखि २०७३ सालसम्म)
कोषाध्यक्ष: प्रगतिशील लेखक संघ, नेपाल (वि.सं - २०५९ देखि २०६३ सम्म)
कोषाध्यक्ष: इन्द्रेणी सांस्कृतिक समाज (वि.सं - २०५४ देखि २०५९ जेठ सम्म)
संस्थापक सचिव : लोकतान्त्रिक स्रष्टाहरुको संयुक्त मञ्च, नेपाल (वि.सं - २०६१)
संस्थापक सदस्य : नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घ (वि.सं - २०६३)
संस्थापक सदस्य: घनश्याम ढकाल सांस्कृतिक प्रतिष्ठान (वि.सं - २०६९)
संस्थापक सदस्य : देवकोटा लुसून प्रज्ञा प्रतिष्ठान (वि.सं - २०६९)

राजनैतिक अनुभव
पार्टी सदस्यता :२०४४ साल बैशाखमा तत्कालिन नेकपा (चौम) का नेता श्याम श्रेष्ठबाट पार्टी सदस्यता प्राप्त ।
जिल्ला समिति सदस्य : २०४८ देखि २०५७ सम्म नेकपा (चौम) , नेकपा ( मशाल ) र सर्बहारावादी श्रमिक संगठनको एकता पश्चात् बनेको नेकपा (एकता केन्द्र) को काठमाडौ जिल्ला समिति सदस्य ।
क्षेत्रीय व्युरो सदस्य: २०५७ देखि २०६४ सम्म नेकपा (एकता केन्द्र) को बाग्मती क्षेत्रीयव्युरो सदस्य ।
राज्य समिति सदस्य : २०६५ साल देखि २०७० सम्म नेकपा ( एकता केन्द्र ) र नेकपा ( माओवादी ) का बीच सम्पन्न एकता पश्चात् बनेको एकीकृत नेकपा ( माओवादी ) को राज्य समिति सदस्य र विशेष जिल्ला समिती इन्चार्ज ।
राष्ट्रिय परिषद सदस्य : २०७० देखि २०७३ साल जेठ सम्म एकीकृत नेकपा ( माओवादी ) को राष्ट्रिय परिषद सदस्य ।
केन्द्रीय समिति सदस्य : २०७३ साल देखि .......... 
एकीकृत नेकपा ( माओवादी ) , नेकपा ( क्रान्तिकारी - माओवादी ), नेकपा ( माओवादी ) लगायत दसवटा क्रान्तिकारी पार्टीहरूको एकतापश्चात बनेको नेकपा ( माओवादी केन्द्र ) को केन्द्रीय समिति सदस्य ।

सम्पादन
प्रधान सम्पादक : "समकालीन साहित्य", त्रैमासिक ( नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्रकाशन)
प्रधान सम्पादक : "कथालय" कथाप्रधान साहित्यिक त्रैमासिक 
प्रधान सम्पादक : "प्रलेस" ( प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपालको मुखपत्र )
प्रधान सम्पादक : "विकल स्मारिका" (रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठानको मुखपत्र )
प्रधान सम्पादक : "रुपाटार स्मारिका - २०६९"
प्रधान सम्पादक : "आलेखन" ( नेपाल साहित्यिक पत्रकार संघको मुखपत्र )
प्रधान सम्पादक : "कथालय" ( कथाप्रधान साहित्यिक त्रैमासिक )
सम्पादक मण्डल संयोजक : प्रज्ञा आधुनिक नेपाली कथा, भाग-३ (नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्रकाशन)
कार्यकारी सम्पादक : "ज्योति" साहित्यिक त्रैमासिक
सम्पादक : "वेदना" साहित्यिक त्रैमासिक
सम्पादक : "स्मृतिमा रूद्र खरेल" (स्मृति ग्रन्थ- २०७१ )
सम्पादक : "विजय शव्दविम्ब"
सम्पादक : "नेपाली डायस्पोराका कविता" (नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान
र गैरआवासीय नेपाली सङ्घद्वारा बि.सं -२०७२ मा प्रकाशित )
अतिथि सम्पादक : "नागार्जुन" त्रैमासिक (गणतन्त्र विशेषांक)
अतिथि सम्पादक : "जनमत" साहित्यिक मासिक, उदयपुर साहित्य विशेषांक

प्रकाशित कृति 
सेतो दरवारको छेउबाट ( कवितासङ्ग्रह), २०५७
यात्राको एउटा दृश्य ( कवितासङ्ग्रह), २०६०
सन्त्रस्त आँखाहरु ( कथासङ्ग्रह), २०६१
अनुहारहरु ( कवितासङ्ग्रह), २०६४
घाम झुल्किनुअघि ( कथासङ्ग्रह), २०६७

सम्मान / पुरस्कार 
- धौलागिरी साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा अनुहारहरु (कवितासङ्ग्रह) का लागि पाण्डुलिपि पुरस्कार - २०६४
- सिम्पल आर्ट्स सम्मान - २०६९

सम्पर्क नं. : ९८४१२८१७०५ (मोबाईल)
इमेल : matrikapokharel@yahoo.com

Tuesday, November 21, 2017

फ्ल्यासब्याकमा पदम खड्का - मातृका पोखरेल


कमरेड पदम खड्काको बारेमा मैले के लेख्ने ? यो प्रश्न मभित्र धेरै लामो समयसम्म खेलिरह्यो स्मृतिमा केही लेख्नु भनेको उहाँको जीवनसँग घटेका घटनालाई सम्झनु हो । लामो समयसम्म त्यसै बसें । निनु दाइ (चापागाईं) को निरन्तरको आग्रह झेल्न पनि सजिलो भएन । झेल्न खोजेको पनि होइन । मैले यसो भन्नुको एउटा कारण थियो । लेख्न अठोट गर्नु भनेको सम्झिनुपर्ने मानिसका बारेमा मैले बेग्लै र विशेष कुरा भन्न सक्नु पथ्र्याे । त्यही खोजीले मलाई उहाँका बारेमा लेख्ने हिम्मत जुटाउन गारो परेको थियो । यो प्रश्न मनभित्र उठिरहेको भए पनि एउटा असल मान्छेको सम्झनामा मैले केही लेख्नै पर्छ भन्ने आग्रहले पनि मलाई भित्रभित्रै कोतरेको महशूस भइरहेको थियो ।

२०४८।४९ सालको तिहारको एक साँझ । गल्लीभरी देउसी खेल्ने मानिसहरूको भीड थियो । देउसी खेल्न हिड्नेहरू मध्येकै हाम्रो पनि एउटा समूह थियो । अखिल नेपाल जनवादी युवा लिगको नाममा हामीले पनि एउटा देउसी समूह बनाएर  खेल्न हिंडेका थियौँ । हामीसँग हिड्ने मध्येको एकजना साथीले मंगलबजारको पूर्वपट्टिको एउटा पुरानो घरको ढोका ढक्ढक्याउनु भयो । ढोका ढक्ढक्याउने साथीलाई एकजना साथीले सम्झाउँदै थिए । “उहाँलाई दुःख नदिउँ, भरखरै मात्र जागिर खोसिएको छ । त्यतिबेलै माथिल्लो तल्लाको झ्यालबाट एउटा हँसिलो अनुहारले हामी सबैलाई सामुहिक स्वागत ग¥यो । त्यही थाहा भयो– उनै रहेछन् इन्जिनियर पदम खड्का । जागिर खुस्किएको अवस्थाले पारेको अभावको आभाष उनले हामीलाई दिंदै दिएनन् । त्यसबेला उनले हामीलाई सकेको सहयोग गरे । त्यसपछि उनी हामी सँगसँगै देउसी टिममा मिसिए । त्यो भेटपछि पदम दाइको मृत्युपर्यन्त कुनै न कुनै रूपमा नजिकै रहने अवशर मलाई प्राप्त भयो ।

यतिबेला फर्केर सोच्छु, पदम खड्का दाइसँग नजिक भइरहने कारण के थियो ? यो प्रश्नको उत्तर खोज्न म आफैँले चाहेको थिएँ । उहाँसँग नजिक हुनुको एउटा कारण रहेछ । यतिबेला बुझ्दैछु । हाम्रा केही सपनाहरू थिए । कुनै न कुनै ढङ्गले हामी ती सपनाहरूको खोजी गरिरहथ्यौँ । खोज्थ्यौँ तर पाउँदैनथ्यौँ । त्यो सपनाले एउटा छटपटी जन्माएको थियो हामी दुवैमा । हुनत, यो छट्पटी बोक्ने मानिसहरू हामीमात्रै थिएनौँ । धेरैधेरै हुनुहुन्थ्यो । अग्रजहरू पनि थुप्रै हुनुहुन्थ्यो । समकालीन साथीहरू पनि हुनुहुन्थ्यो । एउटा कुरामा हाम्रा बीचमा समान बुझाइ रहेको थियो । मलाई यतिबेला लाग्छ, हामी दुवैजना नेता बन्न हिंडेका थिएनौं । तर एउटा आग्रह हामीमा जवर्जस्त थियो । हामीभन्दा अघि हिड्ने मानिस संस्कार, संस्कृति र आदर्शमा अब्बल हुनु जरूरी लाग्थ्यो । हामी त्यस्ता मानिसहरूलाई पच्छ्याउन चाहन्थ्यौँ । तर व्यवहारमा कतै त्यस्को छनक नभेटेपछि एउटा छट्पटीको सिर्जना हुन्थ्यो । त्यही छट्पटीले हामीलाई नजिक बनायो, अझ भन्नुपर्दा धेरै नजिक बनायो ।
एकताकेन्द्रमा रहँदा थोरै मात्र देखा पर्ने त्यो छट्पटी पार्टी एकता पछि झनै बढेर गयो । पदम दाइ बुद्धिजीवि मोर्चामा रहँदा त्यसको अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । प्रगतिशील बुद्धिजीवि संगठन आयतनका दृष्टिले ठूलो संगठन नभए पनि बुद्धिजीवि मानिसहरूले र संगठनले गर्नुपर्ने काममा प्रशस्तै सक्रियता थियो । यो संगठन नेपालका बुद्धिजीविहरूका बीचमा आफ्ना कर्मले स्थापित थियो । बुद्धिजीवि संगठनले कस्ता कस्ता भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ भन्ने बारेमा उहाँले नेतृत्व गर्नु भएको बुद्धिजीवि संगठन उदाहरणीय थियो । राष्ट्रिय मुद्धाहरूमा त्यो संगठनले आलोचनात्मक चेत सहितको हस्तक्षेपकारी भूमिका खेल्थ्यो । प्रगतिशील बुद्धिजीवि संगठनबाट प्रकाशित ‘वामपन्थ’ नामको मुखपत्रका प्रत्येक अङ्कहरू यसका साक्षी छन् ।

एकताकेन्द्र सानो पार्टी थियो । हामी ठुलो पार्टीसँग एकतामा जाँदै थियौँ । हाम्रा बीचमा केही शंका÷आशंका थिए तर त्यो भन्दा बढी एउटा उत्साह थियो । निनु चापागाईंले नेतृत्व गर्नु भएको प्रगतिशील सांस्कृतिक संगठनमा म महासचिव थिएँ भने उहाँ बुद्धिजीवि सङ्घको स्वयम् अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । एकतामा गएपछि हामीलाई हेर्ने दृष्टिकोण बढि नकारात्मक बन्न सक्छ भन्ने पनि ठुलै मत थियो । जनयुद्धले नेपाल समाजको रूपान्तरणमा महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको कुरामा तत्कालीन एकता केन्द्रमा कुनै फरक मत थिएन । तर जनयुद्धमा देखिएका समस्याहरूलाई खरो रूपमा आलोचना पनि एकताकेन्द्रभित्रैबाट भएको थियो । एकतापश्चात अलि धेरै समस्या बुद्धिजीवि मोर्चामैं देखियो । बुद्धिजीवि संगठनको मूल नेतृत्व एकताकेन्द्रबाट जाने नेतृत्वलाई दिइने भन्ने समझदारी भएको थियो । अन्य जनवर्गीय संगठनमा करिब करिब समझदारी लागु भयो । तर ‘जनयुद्ध’ का गौरवशाली पृष्ठभूमि भएका साथीहरूले उक्त समझदारी स्वीकार्न सकेनन् । निश्चित रूपमा एकताकेन्द्र निकट बुद्धिजीवि संगठनको अध्यक्ष पदम खड्का हुनुहुन्थ्यो र एकता पश्चात बन्ने एकीकृत संगठनको अध्यक्ष पनि उहाँनै हुनुहुन्थ्यो । विभिन्न बहानामा एकतामा भएको समझदारीलाई लागु हुन दिइएन । ‘जनयुद्ध’ बाट आएको व्यक्तिलाई सुन देख्ने र कम्युनिष्ट आन्दोलनको अन्य धाराबाट आएकालाई पित्तल देख्ने रोगबाट माओवादी आन्दोलन अहिलेसम्मै प्रताडित भइरह्यो । पदम खड्कालाई अध्यक्ष बन्न त दिइएन, दिइएन तर जनयुद्धका खाँटी क्रान्तिकारी हौँ भन्ने साथीहरूले एक÷दुई वर्ष पछि नै लालझण्डा फ्याँक्नु मात्र भएन कम्युनिष्ट विचारलाई गाली समेत गाली समेत गर्दै हिड्नु भयो । तर पदम खड्का आफ्नो विचारप्रति सदा प्रतिबद्ध रहनुभयो । पार्टी एकतापछि एक प्रकारले भन्ने हो भने उहाँ अपमानित भएरै रहनुभयो । तर पनि विचार र दृष्टिकोणमा अडिग भएरै रहनुभयो ।

ने.क.पा. एकताकेन्द्र एकतामा आएपछि पदम खड्काले मात्रै त्यो अपमान भोग्नु भएन । अपमान भोग्नेको सूची लामै भयो । तर एउटा प्रश्नले भने मलाई पछिसम्म पनि छोडेन । पदम खड्का अध्यक्ष रहनु भएको प्रगतिशील बुद्धिजीवि संगठनले विषयमाथि केन्द्रित रहेर जनवर्गीय संगठनको नेतृत्व प्रदान ग¥यो । एकता पश्चात् यस्ता जन संगठनले गर्नु पर्ने कामभन्दा अरूनै विषयमा प्राथमिकता दिए । जनवर्गीय संगठन र नेतृत्वको काम पार्टी नेताका वरिपरि घुम्नुमात्रै हुदैनथ्यो । यस्तो आग्रहका बीचमा पद्म खड्का बारम्बार सम्झनामा आइरहनु भयो ।

लेख्दालेख्दै फेरि सोचीरहेको छु । पदम खड्का मेरो मनमा बस्न किन सफल हुनुभयो । यसको मूर्त उत्तर खोज्ने कोशिस पनि गरिरहेको छु । यही उत्तर खोज्ने क्रममा श्रङ्खलाविहिन सम्झनाहरू अघिल्तिर आएर थुप्रो लाग्छन् । सम्झनामा यी सबै थुप्रोको समग्र जोडफल नै शायद पदम खड्का मेरो मनमा बस्नसक्नुको वास्तविक उत्तर हुन्छ । अन्यौलग्रस्त राजनैतिक सांकृतिक अवस्थाले पनि यतिबेला पदम खड्काको सम्झना बढिरहेको छ । यतिबेला पदम खड्का हुनुभएको भए ? उहाँजस्तै बितेर गएका केही मान्छेहरू मानसपटलमा आउछन् । केही मान्छेहरू अझै तर्क गर्न छाडेका छैनन् । मान्छेको मृत्यु अवम्याम्भावी भएकाले अपुरणीय हुँदैन । तर किन किन यो तर्क पदम खड्काको सन्दर्भमा मलाई लागु हुनै सकेन । पदम दाइ ! फेरि पनि हार्दिक श्रद्धाञ्जली !