Thursday, July 5, 2018

चियाको खैरो जालो - मातृका पोखरेल



रेडियोमा वि.वि.सि. नेपाली सेवाको समाचार आउनै लागेको थियो । सांसद् हिरादत्तलाई आजको कुनै पनि समाचार सुन्ने मौका मिलेको थिएन । विहानदेखि बेलुकासम्म तीन चार ठाउँहरूमा भेटघाट र मिटिङहरू भ्याएर बेलुका एकजना साथीसँग रेष्टुरेन्ट छिरेका उनी ढिलै गरेर आफ्नो डेरामा आइपुगेका थिए । बाटोमा आफ्ना सांसद साथीहरूको लगातार मोबाइलमा घण्टी बजिरहेको थियो । रेष्टुरेन्टमा उनले निकै पिएका थिए । साथीहरूले पिउने कुरा थाहा पाइहाल्छन् कि भन्ने डरले उनले मोवाइल रिसिभ गरेनन् । 
“तर आज किन धेरै साथीहरूको फोन आयो” हिरादत्तभित्र प्रश्न नउब्जेको होइन । घटनाको कुनै अन्दाज सम्म गरेनन् उनले ।

“आज धेरै पिएर आउनु भयो कि के हो ?” खानाको थालीमा तरकारी राख्दै गर्दा पारूले हिरादत्तलाई छासिन ।

“अरू दिनको भन्दा आज अलिक बढ्तै भएछ ।” स्वीकारोक्तिमै बोले उनी ।

पारुले किचेन टेबुलमाथि खाना राखि दिइन् । हिरादत्तले खानाको थाली सार्दै रेडियोलाई आफू नजिकै ल्याएर राखे ।

खाना खान सुरु गर्दागर्दै उता वि.वि.सि नेपाली सेवाले पनि समाचार भन्न सुरु ग¥यो । पारु पनि खानाको थाली लिएर टेबुलको एकाछेउमा बसिन् ।
प्रमुख समाचारमैं रेडियोले भन्यो । “नेपालमा प्रधानमन्त्रीद्वारा गरिएको संसद विघटनको सिफारिस राष्ट्रपतिद्वारा स्वीकृत भएको छ ।” अचानक दुवै जनाले मुखमा पुग्नै लागेको भातको गाँसलाई टक्क रोके र एकले अर्काेलाई हेरे ।

रेडियोले पुरा समाचार भन्न बाँकी नै थियो । 

एकाएक दुवैको अनुहार ठूलो आँधीबेहरी आउन लागेको समय जस्ते कालो अँध्यारो भयो । तर दुबै जना मौन बसे । केही बोलेनन् । 

“बाबु र नानीले खाना खाइसके ?”
मौनता तोड्न खोजे हिरादत्तले ।
“अँ ! खाएर पनि सुतिसके ।” संक्षिप्त उत्तरमै टार्न खोजिन पारुले ।
“भोलि त विदा हो नि उनिहरूको !”
हिरादत्तको स्वर मलिनो थियो ।
“विदा त हो, आज स्कूलले बीस हजारको बील पठाएको छ ।” हिरादत्तको अनुहारतिर नहेरिकन बोलिन पारु ।
“ओ हो ! बीस हजार !” हिरादत्त झस्किए । 
“पहिले पनि त्यस्तै त आउन्थ्यो नि !
त्यस्तो महंगो स्कूल छ ।” पारुले थपिन् ।
“मैले त तिमीलाई भनेकै थिए नि ! अलिक साधारण स्कूलमा राखौँ है भनेर !” हिरादत्तको स्वरमा सानो आक्रोस झल्कन्थ्यो । 

“हामी बसेको घर मालिक एउटा सामान्य खरदार हो । उसले पनि आफ्ना छोराछोरीलाई त्यही स्कूलमा राखेको छ । त्यति पनि नसक्ने हो भने यत्रो नेता हुँ भनेर किन हिँड्नु प¥यो !” पारुले पनि एउटा सानो वाणको झटारो हानिन् ।

हिरादत्तले अरू प्रतिक्रिया दिन आवश्यक ठानेन् । खानाको थालीबाट आँखा उठाएर पारुतिर हेर्न आवश्यक पनि ठानेनन् ।

उनीहरू पहिलेपहिले कहिलेकाहीँ राजनैतिक छलफल पनि गर्थे । संसदमा भइरहेको अन्र्तसंघषबारे पनि कहिलेकाहीं कुराकानी गर्थे । तर उनीहरूले कुनै राजनैतिक छलफल गरेनन् आज ।
    
000
                    
हिरादत्त र पारु सुत्ने कोठामा पुगे । आजै धोएका लुगाहरू असरल्ल ओछ्यानभरी छरिएका थिए । पट्याउने जांगर त पलाएको थिएन, तर काम साँच्न मन लागेन पारुलाई । ओछ्यानका लुगाहरू सोहोरेर भुइँमा थुपारी र लोग्नेलाई सुत्ने ठाउँ तयार पारी दिई ।

पार्टीमा पिएको ‘ह्याङओभर’ हिरादत्तमा अझै बाँकी नै थियो । लुगा नफुकालिकन उनी डङ्ग्रङ्ग ओछ्यानमा पालिए ।

“अब के गर्ने होला भनेर तपाईंलाई त कुनै चिन्तै छैन जस्तो छ । मलाई त कस्तो छट्पटी भइसक्यो ।” पारुले कपडा पट्याउँदै कुरा निकालिन् ।
“अब गाउँ जाने, काम गर्ने बस्ने !” सन्त्रास भरिएको मनबाट हिरादत्तले खरो कुरा गरे ।

“जानु भो गाउँ ! गाउँमा अचेल तपाईंलाई मान्छेहरूले कस्तो गाली गर्छन् । तपाईंले त के सुन्नुभाको छ र ! मैले पो सुनेकी छु त !” गाउँ जाने कुराले पारु त्रस्त थिईन् ।

“चुनाव जितेर गएपछि गाउँमा विकास त कता हो कता भत्ता मात्र खाएर बसे । गाउ पनि फर्किएर आएनन् । यस्तै यस्ते कुरा गरेर चाहिँदोनचाहिँदो गाली गर्दा रहेछन् तपाईंलाई ।” यति भनिसकेर पारुले पुलुक्क फर्किएर हिरादत्तलाई हेरिन् ।

केही नबुझेर मात्र हामीलाई गाली गरेका हुन् ।” हिरादत्तले मलिनो अनुहार लगाउँदै जवाफ फर्काए ।

“मान्छेहरूले त्यो कुरो बुझ्नु प¥यो नि !” पारूले आफूभित्रको डरलाई अलिकति पखालीन् । 

“बुझाउन शिवाय हामीसँग अर्काे उपाय पनि त छैन नि ! हामी धेरैजसो सांसदहरू त एक प्रकारले जागिरे जस्ता मात्र थियौँ । सबै कुराको निर्णय त नेताहरूले मात्र गर्थे ।” हिरादत्तले नम्र स्वरमा पारूलाई प्रष्ट बनाउन खोजे ।
“आज म अलिक बढि नै थाकेको छु । म अब निदाउँछु ।” हिरादत्त भित्तातिर कोल्टे फर्किए । 

“चुनाव जित्न लिएको लाखौँ ऋण छ । परिवारमा नबेच भन्ने सल्लाह दिँदादिँदै पनि पैत्रिक अंसमा आएको बजारको परारमात्र बेचेको घडेरी चुनाव जित्नका लागि गाउँगाउँका मानिसहरूलाई उनीहरूले मागेजति गरिदिन्छु भनेर दिएको आश्वासन !’ उसको मानसपटलमा चलचित्रका दृश्यझैँ सवैकुरा एकाएक आउन थाले । जति सोच्दै जान्थ्यो, उसको हृदयभित्र आतङ्कको एउटा पहाड सिर्जना हुन्थ्यो । 

निद्रा आउने त कुनै छनकनै थिएन । 

पारुलाई थाहा थियो —हिरादत्तलाई बेलाबेलामा चिन्ता र निरासाले गाँज्यो भने सुत्ने बेलाबेलामा चिन्ता र निरासाले गाँज्यो भने सुत्ने बहाना गर्छन र ओछ्यानमा आँखा चिम्लेर पल्टी रहन्छन् । 

000

“किन बोल्दिनौ तिमी ? तिमीलाई निद्रा लागेको छैन जस्तो छ !” सांसद हिरादत्तले बिहान उज्यालो हुने बेलातिर आफूले केही थाहा नपाएझैँ गरेर पारुलाई सोधे ।

विहान चार बजिसकेको थियो । दुबैजना निदाएका थिएनन् । हिरादत्त र उनकी पत्नी पारु दुवै जनाले रातभरीनै निदाए जस्तो अभिनय गरिरहेका थिए ।

“होइन म निदाएर ब्युँझेकी हुँ ।” हिरादत्तकी पत्नी पारुले कुरा लुकाउँदै भनिन् ।

हिजो बेलुकाको समाचार दुवैले सुनेका थिए । तर दुवैले यो समाचारको बारेमा कुनै चर्चा गरेनन् । दुवैको मनमा आतङ्कको एउटा हुण्डरी चलिरहेको थियो ।

“तपाईं चाहिं निदाउनु भएको छैन कि के हो ?” भित्तातिर फर्केर पारुले हिरादत्तलाई सोधिन् ।

“म पनि निदाएरै ब्युँझेको हुँ ।” पारुले दिएजस्तै उत्तर दिए हिरादत्तले पनि ।
आफूहरू दुवै जनालाई खासै चिन्ता नभएको कुरा देखाउन खोजिरहेका थिए उनीहरू । तर हिजो वि.वि.सि.को समाचार पछि दुवै जनाको अनुहारमा आतङ्कको एउटा छायाँ दौडिरहेको थियो । 

उनीहरू उज्यालो हुने वित्तिकै ओछ्यानबाट उठे । घरमा एउटी काम गर्ने मान्छे थिइ शान्ता । शान्ता गाउकै केटी हो । ऊ चिया लिएर आई कोठामा । 
शान्ताले चियाका कपहरू टेबुलमा छाडेर गएको पनि निकै समय भइसकेको थियो । कप उठाउन आउदा मात्रै देखी उसले । उसले ल्याएको कपमा जस्ताको तस्तै थियो चिया । चियामा खैरो जालो तैरिरहेको थियो ।

माननीय हिरादत्त सोफाको एउटा छेउमा बसेर झ्यालबाट एक तमासले पूर्वतिर  हेरिरहेका थिए । सोफाको अर्काे छेउमा बसेर सांसद् पत्नी पारु पश्चिमतिर फर्किरहेकी थिइन् ।

“मालिक्नी साहेब चिया त चिसो भइ सकेछ नि ! फेरि तताएर ल्याइदिऊ कि !” शान्ताले अचम्म मान्दै भनी ।

“होइन होइन तताउनु पर्दैन । धेरै चिसो भइसकेको छैन ।” पारुको बोली थर्थराइरहेको थियो ।
“अँ ! पर्दैन पर्दैन !” हिरादत्तले पनि थपे ।

“आज के भएछ दुवै जनालाई !” मनमनै सोच्दै शान्ता भान्सातिर गई ।

शान्ता बाहिर निस्कने बित्तिकै हिरादत्तले चियाको कप लगेर ओठमा टाँसे ।

“ओहो ! चिया त बरफ जस्तै चिसो भइसकेको रहेछ ।” ओठ विगार्दै प्रतिकृया दिए हिरादत्तले ।

चियाको कप समातेर ओठमै पु¥याउन लागेकी पारुले हिरादत्ततिर फर्र्किएर हेरिन् । हिरादत्तको ओठमा चियाको खैरो जालो तुन्दु्रङ्ग झुण्डिरहेको थियो ।

0

ताप्ली—४, थामखर्क, उदयपुर
shabdayatra@gmail.com

Thursday, May 31, 2018

मातृका पोखरेल




जन्म मिति : ९ असार २०२३
: 23 June 1966
पिता : नन्दलाल पोखरेल
माता : सीतादेवी पोखरेल
जन्मस्थान : ठानागाउँ गाविस–४, थामखर्क, उदयपुर
शिक्षा : एम.ए. (नेपाली), त्रिभुवन विश्वविद्यालय

संलग्नता 
प्राज्ञ परिषद सदस्य : नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान
अध्यक्ष: प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपाल
वरिष्ठ उपाध्यक्ष: नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घ
कार्यसमिति सदस्य : पारिजात स्मृति केन्द्र
कार्यसमिति सदस्य : रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठान
कार्यसमिति सदस्य : देवकोटा लुसून प्रज्ञा प्रतिष्ठान
कार्यसमिति सदस्य : घनश्याम ढकाल सांस्कृतिक प्रतिष्ठान
कार्यसमिति सदस्य : निर्मल लामा स्मृति प्रतिष्ठान
सल्लाहकार: वेदना साहित्यिक त्रैमासिक
सल्लाहकार: स्रस्टा साहित्यिक त्रैमासिक
सल्लाहकार : सुनाखरी सन्देश, साहित्यिक पत्रिका
सल्लाहकार : ज्योति साहित्यिक त्रैमासिक 

अन्य संस्थागत अनुभव 
संयोजक : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ ( २०६९साउन २०७३ बैशाख )
अध्यक्ष: नेपाल बाल साहित्य समाज (वि.सं-२०६९ चैत्र - २०७० जेठ)
का.वा. अध्यक्ष: एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६९असार-२०६९ साउन)
उपाध्यक्ष : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६६चैत-२०६९ असार)
सह-संयोजक : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६५ माघ-२०६६चैत)
उपाध्यक्ष : प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपाल (वि.सं - २०६९ चैत देखि २०७२ चैत सम्म)
उपाध्यक्ष : एकीकृत अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महासङ्घ (२०६६चैत-२०६९ असार)
महासचिव : प्रगतिशील सांस्कृतिक संगठन (वि.सं - २०६३ मङ्सिर - २०६५ माघ )
सचिव : प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपाल (वि.सं - २०६३ देखि २०६६ सम्म)
सदस्य-सचिव : पारिजात स्मृति केन्द्र (वि.सं - २०६६ देखि २०७१ सालसम्म)
कार्यसमिति सदस्य : साहित्य सदन, नेपाल (वि.सं - २०६५ देखि २०७२ सालसम्म)
कार्यसमिति सदस्य : मार्क्सवाद अध्ययन-अनुसन्धान प्रतिष्ठान (वि.सं - २०७२ देखि २०७३ सालसम्म)
कोषाध्यक्ष: प्रगतिशील लेखक संघ, नेपाल (वि.सं - २०५९ देखि २०६३ सम्म)
कोषाध्यक्ष: इन्द्रेणी सांस्कृतिक समाज (वि.सं - २०५४ देखि २०५९ जेठ सम्म)
संस्थापक सचिव : लोकतान्त्रिक स्रष्टाहरुको संयुक्त मञ्च, नेपाल (वि.सं - २०६१)
संस्थापक सदस्य : नेपाल साहित्यिक पत्रकार सङ्घ (वि.सं - २०६३)
संस्थापक सदस्य: घनश्याम ढकाल सांस्कृतिक प्रतिष्ठान (वि.सं - २०६९)
संस्थापक सदस्य : देवकोटा लुसून प्रज्ञा प्रतिष्ठान (वि.सं - २०६९)

राजनैतिक अनुभव
पार्टी सदस्यता :२०४४ साल बैशाखमा तत्कालिन नेकपा (चौम) का नेता श्याम श्रेष्ठबाट पार्टी सदस्यता प्राप्त ।
जिल्ला समिति सदस्य : २०४८ देखि २०५७ सम्म नेकपा (चौम) , नेकपा ( मशाल ) र सर्बहारावादी श्रमिक संगठनको एकता पश्चात् बनेको नेकपा (एकता केन्द्र) को काठमाडौ जिल्ला समिति सदस्य ।
क्षेत्रीय व्युरो सदस्य: २०५७ देखि २०६४ सम्म नेकपा (एकता केन्द्र) को बाग्मती क्षेत्रीयव्युरो सदस्य ।
राज्य समिति सदस्य : २०६५ साल देखि २०७० सम्म नेकपा ( एकता केन्द्र ) र नेकपा ( माओवादी ) का बीच सम्पन्न एकता पश्चात् बनेको एकीकृत नेकपा ( माओवादी ) को राज्य समिति सदस्य र विशेष जिल्ला समिती इन्चार्ज ।
राष्ट्रिय परिषद सदस्य : २०७० देखि २०७३ साल जेठ सम्म एकीकृत नेकपा ( माओवादी ) को राष्ट्रिय परिषद सदस्य ।
केन्द्रीय समिति सदस्य : २०७३ साल देखि .......... 
एकीकृत नेकपा ( माओवादी ) , नेकपा ( क्रान्तिकारी - माओवादी ), नेकपा ( माओवादी ) लगायत दसवटा क्रान्तिकारी पार्टीहरूको एकतापश्चात बनेको नेकपा ( माओवादी केन्द्र ) को केन्द्रीय समिति सदस्य ।

सम्पादन
प्रधान सम्पादक : "समकालीन साहित्य", त्रैमासिक ( नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्रकाशन)
प्रधान सम्पादक : "कथालय" कथाप्रधान साहित्यिक त्रैमासिक 
प्रधान सम्पादक : "प्रलेस" ( प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपालको मुखपत्र )

प्रधान सम्पादक : "विकल स्मारिका" (रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठानको मुखपत्र )
प्रधान सम्पादक : "रुपाटार स्मारिका - २०६९"
प्रधान सम्पादक : "आलेखन" ( नेपाल साहित्यिक पत्रकार संघको मुखपत्र )
प्रधान सम्पादक : "कथालय" ( कथाप्रधान साहित्यिक त्रैमासिक )
सम्पादक मण्डल संयोजक : प्रज्ञा आधुनिक नेपाली कथा, भाग-३ (नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको प्रकाशन)
कार्यकारी सम्पादक : "ज्योति" साहित्यिक त्रैमासिक
सम्पादक : "वेदना" साहित्यिक त्रैमासिक
सम्पादक : "स्मृतिमा रूद्र खरेल" (स्मृति ग्रन्थ- २०७१ )
सम्पादक : "विजय शव्दविम्ब"
सम्पादक : "नेपाली डायस्पोराका कविता" (नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान
र गैरआवासीय नेपाली सङ्घद्वारा बि.सं -२०७२ मा प्रकाशित )
अतिथि सम्पादक : "नागार्जुन" त्रैमासिक (गणतन्त्र विशेषांक)
अतिथि सम्पादक : "जनमत" साहित्यिक मासिक, उदयपुर साहित्य विशेषांक

प्रकाशित कृति 
सेतो दरवारको छेउबाट ( कवितासङ्ग्रह), २०५७
यात्राको एउटा दृश्य ( कवितासङ्ग्रह), २०६०
सन्त्रस्त आँखाहरु ( कथासङ्ग्रह), २०६१
अनुहारहरु ( कवितासङ्ग्रह), २०६४
घाम झुल्किनुअघि ( कथासङ्ग्रह), २०६७

सम्मान / पुरस्कार 
- धौलागिरी साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा अनुहारहरु (कवितासङ्ग्रह) का लागि पाण्डुलिपि पुरस्कार - २०६४
- सिम्पल आर्ट्स सम्मान - २०६९

सम्पर्क नं. : ९८४१२८१७०५ (मोबाईल)
इमेल : shabdayatra@gmail.com

सम्झनाका पानाहरू पल्टाउँदा कवि 'इच्छुक' - मातृका पोखरेल








Tuesday, May 1, 2018

सम्झनामा श्यामप्रसाद - मातृका पोखरेल

संस्मरण 

‘चिनियाँहरुसँग भान्से लागेर श्यामप्रसाद  चिनतिर गए र उतै बेपत्ता भए ।’ श्यामप्रसादको पहिलो परिचय मैले यसरी प्राप्त गरेको थिएँ । यो परिचयले मलाई एउटा प्रभाव प¥यो । श्याम प्रसाद प्रति खुल्दुली बढाउने प्रभाव । त्यसबेला मेरो किशोर दिमागमा त्यसले एउटा भिन्न र अनौठो प्रभाव छाडेको थियो ।

मैले कक्षा दस पढ्ने ताका पाठ्यक्रममा एउटा निबन्ध पढ्नुपथ्र्यो । ‘एक घण्टा बिताउन’ शीर्षकको । श्याम प्रसाद शर्माको त्यो निबन्धले खुबै छोएको थियो ।  ‘आइमाई साथी’ निबन्ध पनि मैले त्यतिबेलै पढिसकेको थिएँ । साहित्य प्रति एकदमै चाख थियो । त्यसैले रामायण, महाभारत त छँदै थिए, गौरी र मुनामदन पनि पुरै कण्ठ थिए मलाई । विद्यालयमा श्यामप्रसादको निबन्ध पढाउने क्रममा गुरुले श्यामप्रसाद चिँनियाहरुसँग  चीनतिरै गएको र उतै बेपत्ता भएको कुराले म भित्रको साहित्यिक छटपटीले श्यामप्रसादको बारेमा जान्ने बुझ्ने कौतुहलता झनै बढेर गएको थियो । 

त्यसबेलाको मेरो साहित्यिक रूचि पनि कसैसँग व्यक्त गर्न नसक्ने अवस्था थियो । विराटनगर पढ्न गए पछि श्यामप्रसादको बारेमा पारिजातले लेख्नु भएको एउटा प्रसङ्ग पढ्ने मौका मिल्यो । त्यसबेलाको कुनै पत्रिकामा पारिजात दिदीले लेख्नुभएको थियो ؘ— ‘यदि कसैले श्याम प्रसादलाई भेटाउनु भयो भने जनचौकीमा बुझाईदिनु होला ।’ पत्रिकाको नाम, अहिले मलाई राम्रो सम्झना रहेन । पारिजात दिदीको त्यो लेखबाट के थाहा भयो भने श्यामप्रसाद शर्मा मैले पहिले सुनेको जस्तो चिनियाँहरुको भान्से लागेर चिनतिरै बेपत्ता भएको भन्ने कुरा सत्य थिएन । विराटनगर पढ्न गएपछि ती प्रगतिशील साहित्य र वामपन्थी राजनीतितिरको मेरो सम्पर्क बढ्यो । श्यामप्रसादको वास्तविक अवस्था पनि प्रगतिशील साहित्यमा लागेका  अगुवा साथीहरुबाट बुझ्ने अवसर प्राप्त भयो । श्यामप्रसाद कठोर भूमिगत जीवन व्यतित गरिरहनु भएको छ भन्ने कुरामा हामी पछिल्लो पूस्तामा प्रगतिशील साथीहरु परिचित भयौं । हामी प्रगतिशील साहित्यमा लागेका सहकर्मीहरु त्यसबेला वामपन्थी राजनीतिसँग पनि निकट थियौं । वामपन्थी राजनीतिमा भरखरै पाइला चाल्न खोज्ने हामी सहकर्मीका माझ श्यामप्रसादको ‘अति गोप्यतवादी पार्टी’ पनि त्यसबेला खुबै उत्सुकताको विषय थियो । नेपालका त्यसबेलामा सबैजसो प्रतिबन्धित पार्टीहरुको जानकारीबाट हामी सुुसुचित हुन्थ्यौं । तर, श्यामप्रसादको ‘अति गोप्यतावादी पार्टी’ हाम्रो जानकारीबाट पनि पूर्ण भूमिगत थियो । म सँगसँगै मेरो पुस्ताको श्यामप्रसादसँगको परिचय अत्यन्तै रोमान्चक र रहस्यमय बन्नपुग्यो । 

०००                            ०००                                    ००० 

छयालीस सालको आन्दोलन पछि विजेताजस्तो धङधङींबाट हामी मुक्त भइसकेका थिएनौ । म बागबजारको डेरामा बस्थें त्यसबेला । प्रगतिवादी साहित्यमा अग्रज पुस्ताहरुसँगको मेरो सम्बन्ध राम्रो थियो । म सबैबाट माया पाउने ‘भाग्यमानी’ थिएँ । एकदिन बिहानै निबन्धकार रुद्र खरेल मेरो कोठामा आउनुभयो र भन्नुभयो ‘आज श्यामप्रसाद गुप्तवासबाट बाहिर आउँदै हुनुहुन्छ । त्यो कार्यक्रममा तपाँई पनि आउनुहोला ।’ रुद्र सरको त्यो सूचना मेरा लागि अत्यन्तै महत्वको कुरा थियो । रुद्र सरले बोलाएको ठाउँ चावेलको चारुमति बिहारमा म समयमैं पुगें । मेरा लागि श्यामप्रसाद त्यसबेला दन्त्यकथा जस्तै कथाको एउटा रोचक पात्र हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई हेर्ने किशोरसुलभ छट्पटिले शायद म रुद्र सरले दिनुभएको समयभन्दा अझ अगाडिनै पुगिसकेको थिएँ । मलाई चिनियाँहरुको भान्से लागेर कतै हराएको श्यामप्रसाद हेर्नु थियो । करिब अढाई दशक लामो कठोर भूमिगत जीवन बिताउने प्रगतिशील साहित्यको पाठशाला र ‘अति गोप्यवादी पार्टी’ को नेता हेर्ने हुटहुटी थियो । म रुद्र सरले दिएको समय भन्दा पहिलेनै चारुमति बिहार चाबेल पुगिसकेको थिएँ । म पुग्दा नपुग्दै त्यहाँ मैले चिनेका अग्रजहरु खगेन्द्र संग्रौला गोविन्द वर्तमान शार्दूल भट्टराईहरु त्यहाँ पुगिसक्नु भएको थियो । शायद हाम्रा पुस्ताको लागि दन्त्यकथाको रोचक पात्र झै लाग्ने श्याम प्रसादलाई हेर्ने र देख्ने हुटहुटीबाट हामी धेरै जना मुुक्त थिएनौं ।

त्यो दिन साहित्यिक अग्रजहरुको छेउ एक कुुनामा बसेर म श्याम प्रसादलाई हेर्न खोज्दै थिए । एकजना होचोहोचो मानिस भित्ताको अडेस लगाएर मेरो छेउमा बसेर सबैको गतिविधि रोचकताका साथ नियालि राख्नुभएको थियो । अरुको कुरा सुनेर घरिघरि एक्लै मुस्कुराउनु हुन्थ्यो । कसैले उहाँप्रति ध्यान दिएको थिएन ।

कार्यक्रम सुरु भयो । कथाकार देविका तिमिल्सिनाले माइक हातमा लिनु भयो र नेपाली साहित्यमा श्यामप्रसादको योगदानको चर्चा गर्न थाल्नुभयो । देविका तिमिल्सिनाले श्यामप्रसाद शर्मालाई मञ्चमा बोलाउने भन्ने बितिकै साहित्यकारहरु आनन्ददेव भट्ट र खगेन्द्र संग्रौला मुसुमुसु हाँस्दै मेरो छेउमा बसेर रोचकतापूर्वक वरिपरि नियालिरहेको उही मान्छेलाई दुइतिर हात समातेर मञ्चमा लग्नुभयो । 

‘उहाँ नै हुनुहुन्छ श्याम प्रसाद शर्मा ।’ आनन्ददेव भट्टले देविका तिमिल्सिनाजीको छेउमा आएर भन्नुभयो । जिन्स पाइन्ट लगाएको होचोहोचोे कदको मान्छे र मैले कल्पना गरेको श्यामप्रसादमा आकाश पातालको फरक थियो । हामी सबै तीनछक्क प¥यौं । श्यामप्रसाद भूमिगत जीवनबाट बाहिर आएको त्यो घटना राष्ट्रिय समाचारको विषय बन्यो । कार्यक्रम सकिएपछि रुद्र खरेल सरले ‘वेदना’ सँग जोडेर मेरो परिचय गराइदिनु भयो । मलाई काँधमा हात राखेर उहाँले आफू निकै खुसी भएको प्रतिक्रिया राख्नुभयो । 

श्यामप्रसादको भूमिगत जीवनबाट खुल्ला भएपछि साहित्यिक कार्यक्रमहरुमा उहाँको उपस्थिति बाक्लै देखिन्थ्यो । कार्यक्रमहरुमा नियमित जस्तो भेट हुन्थ्यो । 

‘तपाइँलाई श्यामप्रसादले भेट्न खोज्नु भएको छ ।’ रुद्र सरले एकदिन मलाई आएर खबर दिनुभयो ।

म त्यसबेला उहाँलाई भेट्न सिफलको एउटा घरमा पुगेको थिएँ । उहाँको आफन्तको घर थियो त्यो । पछिसम्म पनि कमलपोखरीमा रहेको छोरीको घरमा मूल रुपमा बसे पनि यदाकदा सिफल गइरहनुहुन्थ्यो । म पुग्ने बित्तिकै उहाँले तीनवटा रेकर्ड फायल लिएर आउनुभयो । सामान्य रेकर्ड फायल । मलाई दिन र सिकाउन भनेर पहिल्यै तयार पारेर राख्नुभएको रहेछ । ‘साहित्यिक पत्रकारिता गर्दा मैले अनुभव गरेको कुरो तपाँईलाई पनि साट्न खोजेको ।’ मायालु पाराले मतिर हेरेर हाँस्दै भन्नुभयो । तीनवटा फायलमा ठूला अक्षरले बाहिर लेख्नु भएको थियो । एउटामा स्वीकृत । अर्कोमा अस्वीकृत र अर्कोमा विचाराधिन । यो बाहेक अरु केही थिएन । मलाई भित्रभित्र हाँसो पनि उठिरहेको थियो । यति सामान्य कुरा कुनै साहित्यिक कार्यक्रममा भेट्दा सल्लाह दिएको भए पनि हुने । यस्तै यस्तै सोचेको थिएँ  मैले त्यसबेला । म ती तीनवटा फायल बोकेर आँए । धेरै पछि मात्र सोचेँ । मैले सामान्य देखेको कुरा धेरै महत्वपूर्ण थियो । श्याम प्रसादको वास्तविक परिचय पनि यसमै थियो । यसरी आफ्ना अनुभव सरल ढ्र्गले सिकाउने अग्रज वास्तवमैं कोही थिएनन् । पछिल्लो पुस्तासँग संवाद गर्ने श्यामप्रसादको यो शैली र विशेषता अत्यन्तै नौलो र विशेष प्रकारकै थियो । 

०००                            ०००                                    ००० 

प्रगतिशील लेखक सङ्घको दोस्रो र तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन पछि उहाँको नेतृत्वमा म पनि राष्ट्रिय परिषदको सदस्य थिएँ । पुरस्कार प्रकरणमा उहाँ विवादमा मुछिनुभयो । त्यसबेलाका त्यी दुई पुरस्कारहरु ‘महेन्द्र प्रज्ञा पुरस्कार’ र ‘मुक्ति पुरस्कार’ उहाँले लिनुहुँदैन भन्ने व्यापक दबाव आयो । श्यामप्रसादले ती पुरस्कारहरु नलिनुहोओस भन्ने मेरो पनि विशेष चाहना थियो । एकदिन एउटा कार्यक्रममा यो सल्लाह दिएँ पनि । मलाई उनीहरुले सोधेका थिए । लिन्छुु भनिदिएँ । अब लिन्न भन्न उचित लागेन ।’ उहाँको कुरा सपाट थियो । 

श्यामप्रसादलाई योजनाबद्ध फसाइएको थियो । त्यो पुरस्कार दिएर । प्रगतिवादी आन्दोलनमा केही अग्रजहरु विचलनको शिकार बन्ने अभियान अघि बढ्दै थिए । श्यामप्रसाद उहाँहरुसँगको  उठबसमा हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरु श्यामप्रसादलाई आफ्नो कित्तामा पार्न चाहनुहुन्थ्यो । प्रगतिशील लेखक सङ्घभित्र पुरस्कार विवाद दुई दृष्ट्रिकोणको सङ्घर्ष थियो । अन्तर्यमा पुरस्कारहरु वर्गीय हुन्छ् कि हुँदैनन् भन्ने लडाईंनै थियो त्यो बहस । अन्तत ः श्यामप्रसादले ती दुई पुरस्कारहरु लिनुभयो र  प्रगतिशील लेखक सङ्घको अध्यक्षबाट राजीनामा दिन पुग्नुभयो । ‘महेन्द्र प्रज्ञा पुरस्कार’ र मुक्ति पुरस्कार’ले श्यामप्रसादको क्रान्तिकारी व्यक्तित्व माथि आउँदो समयले नकारात्मक मूल्याङ्कन गर्ने एउटा बलियो ठाउँ छाडेर गयो । श्यामप्रसादले सामन्तवादी सांस्कृतिलाई मलजल गर्न राखिएका पुरस्कारहरु लिनुहुँदैनथ्यो । तर यति पुरस्कारका कारण श्याम प्रसादले नेपाली समाज रुपान्तरण र प्रगतिवादी साहित्यको क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानलाई पुरै खाडलमा पुरिदिने खतरनाक प्रवृति पनि छ हाम्रो आन्दोलनमा । हाम्रो आन्दोलनमा विचार र क्रान्तिकारिताका नाममा त्यो अर्को खतरनाक प्रवृतिले हामीले अपनाउनुपर्ने इतिहास सम्बन्धि सन्तुलित दृष्ट्रिकोणलाई ध्वस्त बनाउने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । श्यामप्रसादका कमजोर पक्षलाई फालेर राम्रा पक्षलाक्षर्् ग्रहण गर्न सकेका खण्डमा हाम्रो आन्दोलन अत्यन्तै सम्पन्न हुनेछ । नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको यी पछिल्ला दिनहरुलाई हेर्ने हो भने श्यामप्रसाद शर्मा झनै सम्झिनुपर्ने र चर्चा गरिरहनुपर्ने व्यक्तित्व बन्नुभएको छ । 

पछिल्लो समय श्यामप्रसाद शर्मासँग उहाँका आचार, विचारबाट प्रभावित बन्नुका पछिल्तिर मेरो आफ्नै मान्यता र सन्दर्भहरु छन् । माक्र्सवादी शास्त्रमा लेखिएका उद्धरणहरुलाई घोेकेर प्रस्तुत गर्नेहरुलाई हामीले क्रान्तिकारी माक्र्सवादी हुन् भन्ने भ्रम पालिरहेका छौं । माक्र्सवाद विचार सँगसँगैको व्यवहार हो । व्यवहारबिनाको विचारको समाज रुपान्तरणमा कुनै साइनो गासिँन सक्दैन भन्ने एउटा आग्रह छ म भित्र  । मेरो त्यही आग्रहले म श्यामप्रसादको प्रशंसक हुन पुगे । श्यामप्रसादसँग माक्संवाद र माक्र्सवादी साहित्यको प्रचुर ज्ञान थियो । तर संगसंगै त्यो ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ भन्ने हुटहुटी पनि थियो  । श्यामपसाद यस अर्थमा नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनका थोरै नेताहरुमध्ये परैबाट प्रष्ट देख्न सकिने नेता हुनुहुन्थ्यो । श्यामप्रसादसँग म प्रभावित भएको अर्को महत्वपूर्ण प्रसङ्ग छ । श्यामप्रसाद आफ्नो गुप्तवासको समयमा धेरै साथीहरुको आश्रयमा बस्नु भयो । पटकपटक गरेर विसाँै वर्षसम्म एउटै घरमा पनि बस्नुभयो । यिनै घरहरु मध्येका एउटै घरमा पनि बस्नुभयो । यिनै घरहरु मध्येका केही साथिहरुसँग मेरा नजिकको सम्बन्ध भयो । धेरै नेताहरु आश्रम लिएर बसेका घरहरुमा नेताहरुप्रति वितृष्णा पलाएको मैले देखेको र सुनेको छु । तर श्यामप्रसादको पारिवारिक घुलमिल र व्यवहारका कारण उहाँ गुप्तवास बसेका घरपरिवारले आफ्नै सदस्य र अझ मायालु सदस्यको रुपमा व्यवहार गरेको पाएको छु । कमरेड निर्मल लामाको पनि जनतासँग घुलमिल भएर काम गर्ने यस्तो विशेषता थियो । श्यामप्रसाद यस अर्थमा भिन्न मानिस हुनुहुन्थ्यो । 

श्यामप्रसादले सत्ता र स्वार्थका लागि केही पाईँन भनेर कहिल्यै पनि गुनासो गर्नुभएन । सत्ता र स्वार्थका लागि आफू हिँडिरहेको बाटो पनि परिवर्तन गर्नेहरुको बजारमा उहाँ नितान्त भिन्न देखिइरहनुभयो । अबको नयाँ पुस्तालाई हामीले श्यामप्रसाद पढाउन सक्यौं भने पनि हाम्रो खिया लाग्दै गरेको आन्दोलनले पक्कै नयाँ चमक पाउँथ्यो । यस तर्फ हामीले ध्यान पु¥याउन सक्नुपर्छ ।

श्यामप्रसादले हामीले देख्ने र बुझ्ने गरी कहिल्यै पनि बडप्पन देखाउनुु भएन र घमण्ड गर्नु भएन । सादा जीवन साँच्चिनै उहाँको प्रर्याय जस्तै बन्यो । हामी पछिल्लो पुस्ताका मानिसहरुसँग व्यवहार गर्दा उहाँ समान भाव र मित्रतासहित प्रस्तुत हुनुहुन्थ्यो ।

श्यामप्रसाद शर्मा स्वस्थ हुनुभएको उत्तरार्ध समय सम्झन्छु म । प्रायः हामी पछिल्लो पुस्ताका मानिसहरुसँग निरन्तर सम्पर्क राख्ने बानी थियो उहाँको । मैले उहाँलाई जति पटक टेलिफोन बाट सम्पर्क गरेँ, त्यो भन्दा कैयौँ गुषा बढी उहाँले नै सम्पर्क गर्नुभयो । मलाई जसरी मेरा पुस्ताका अरु साथीहरुलाई पनि उहाँले त्यसैगरी सम्पर्क गर्नु हुन्थ्यो होला भन्ने अन्दाज गर्छु म । टेलिफोन उठाउने बित्तिकै ‘श्यामदाईको नमस्कार’ भन्ने स्वर सुनिन्थ्यो । आफूले टेलिफोन नगर्दा कहिल्यै उहाँलाई अवसरै नपाइने । उहाँलाई सम्झँदै गर्दा वर्तमान परिदृश्यका बामपन्थी नेताहरु हेर्छु — नमस्कार खान एकछिन आफ्नो परिचय सुनाउँछन् । नमस्कार भन्न ढिला गर्ने हो भने फेरि आफ्नो परिचय दोहो¥याउँछन् । यो भीडमा श्यामप्रसाद साँच्चै भिन्न मान्छे हुनुहुन्थ्यो । श्यामप्रसादै श्यामप्रसाद जस्ता मान्छे भएको समाजलाई शायद हामीले कल्पना गरेको ‘साम्यवाद’ भनिंदो हो । मैले जीवनमा एकजना असल मान्छेसँग केही समय संगत गर्ने अवसर पाएँ । श्यामप्रसादसँगको छोटो संगत मेरो जीवनको महत्वपूर्ण स्मृति सम्पदाको रुपमा मैले सँगालेको छु । श्यामप्रसाद मेरो मानसपटलमा सधैं बाँचिरहने मानिस भएर विदा हुनुभयो । 

000

Monday, January 22, 2018

नेवार माल्दाइलाई नभेटेको भए ... - मातृका पोखरेल

संस्मरण 


कटारी पढ्दाको कुरा हो ।

ओहो, त्यस दिनको घटना सम्झँदा अहिले पनि कताकता डर फर्केर आउँछ । महिना त थाहा छैन । २०३७ सालको दशैँ तिहार पछिको समय हुनुपर्छ । यारी खोलाको तीनसय बेसीमा धान थन्क्याउने र कुनिऊँ लगाउने याम थियो । त्यसैले पनि मंसिर महिनातिरको समय हुनुपर्छ भनेर लख काट्छु म ।

सैँतीस साल भनेपछि मेरो उमेर चौध, पन्ध्र वर्षको रहेछ । एक्लै आवतजावत गर्न सक्थेँ कटारी । नाममात्र हिंड्नको हुन्थ्यो कुदिन्थ्यो बेसरी । दिदीको घर थियो कटारीको पूर्वपट्टि बर्मझियामा । म दिदीको घरमा बसरे कटारी स्कुलमा पढ्थेँ ।

एउटा सानोतिनो बिदामा घर आएको थिएँ । शायद दुई चार दिनको मात्र बिदा थियो । कटारीबाट थामखर्क आइपुग्न एकदिन पनि लाग्दैनथ्यो त्यो समय । मरूवा खोला, आहाले, बरपानी, राउतखर्क, लिम्पाटार, स्वरूङ खोलो छिचोल्दै थामखर्क पुग्दा पनि घाम अस्ताउदैनथे । अहिले त सम्झँदा पनि अत्यास लाग्छ ।

म आउँदा पिताजी घरमा हुनुहुन्नथ्यो । प्रायजसो पिताजी घरमा कमै र बाहिरै बढि रहनुहुन्थ्यो ।

घरमा पिताजी नभएको बेला हामीलाई एउटा चाडपर्व जस्तै लाग्थ्यो । पुरै फुक्काफाल । आमालाई हामी कोही टेर्दैनथ्यौँ । खेती, लगानी आदितिरै पिताजीको बढि समय बित्थ्यो । पिताजीको अघिल्तिर बस्दा कडा अनुशासनको अनुभव गथ्र्यौँ हामी । हामी परिवारका सदस्यहरूलाई मात्र होइन, गाउँ टोलका अरू किशोर युवाहरू समेत त्यो अनुभव गर्थे । कडा अनुशासनमा बस्न नचाहने हाम्रा लागि पिताजीको अनुपस्थिति खुबै रमाईलो हुन्थ्यो । पिताजी घरमा हुनु भनेको ज्योतिष र संस्कृत साहित्यका श्लोकहरू घोक्नु र टाढाटाढाबाट आउने आफन्तजनहरूको चिना बनाउनु नै हाम्रो प्रमुख काम हुन्थ्यो । हामी प्रायः त्यसबाट सर्वथा मुक्ति चाहन्थ्यौँ ।

घर सानोतिनो गुरूकुल जस्तै थियो । हामी परिवारका सदस्यको मात्र होइन । हामीलाई पढाउन बसेका शिक्षकहरूले पनि पिताजीबाट अनिवार्यजसो ज्योतिष पढ्नु पथ्र्याे । त्यसमाथि ज्यातिष पढ्न भनेर टाढाटाढाबाट आएका अरू पनि भइनै रहन्थे । गुरूकूल भनेर घोषणा नगरिएको तर अव्यवस्थित खालको गुरूकूल जस्तै थियो हाम्रो घर ।

बिदा छोटो भएकाले तुरून्त मैले कटारी फर्कनु थियो । भोलिपल्ट शनिवारको दिन थियो । आमाले शुक्रबारकै दिन पाइतो सरेर ‘आदमारा गएर बस !’ भन्नुभयो । प्रशिद्ध ज्यातिषी भए पनि पिताजीलाई शनिवारको यात्रा ग्राह्य थियो । शनिवारको यात्रा अशुभ हुन्छ भन्ने एकप्रकारको सामाजिक मान्यता जस्तै बनिसकेको थियो । अहिलेसमम पनि त्यो अन्धविश्वास गाउँघर मात्र नभएर शहरको कुनाकानी बाँचीरहेको छ । 

आदमारा गएर बस्नु मेरा लागि खुसीको कुरा थियो । आदमाराको बसाई हाम्रा लागि बनभोज खान गएजस्तै रमाइलो हुन्थ्यो ।

000

आदमाराका हस्त बहादुर पोखरेललाई हामी ‘खत्री माइला बा’ भनेर सम्बोधन गथ्र्याैँ । गाउँतिरका सबैले ‘माइला बा’ भनेरै बोलाउँथे ।

खत्री माइला बा साँच्चैका मम्तराम थिए । उमेरले बुढौली लागे पनि हामी किशोर वयका मानिसहरूसँग उत्तिकै दौँतरीको जस्तो व्यवहार गर्न जान्दथे ।

खत्रिनी माइलेमा साँच्चैकी सोझी र असल थिइन् । उनले मलाई दिएको स्नेह सम्झँदा अहिले पनि भावुक हुन्छु म । आफू सम्पन्न माइतीकी चेली भएको कुरा बारम्बार गर्थिन् उनी । अरूलाई खान दिने कुरामा माइलेमा साँच्चिकै दिलदार थिइन् । उनीहरूको घर हाम्रो दोस्रो घर थियो । अन्नपात राख्ने हाम्रो मूलघर पनि त्यही थियो ।

खत्री माइलाबासँगका सम्झनाका तरेलीहरू खोतल्दा आफैँलाई अझै रोचक लाग्छन् । किशोर र युवा वयका हामीलाई साथी बनाउन सक्ने खुबी थियो उहाँमा । वर्षे धान खेतीका लागि तीन सय बेँसीमा यारी खोलाको पानी अपुग हुन्थ्यो । कुलोमा पानी झुक्याएर आफ्नो खेतमा लाउनेहरूको पनि बिगबिगी हुन्थ्यो । खत्री माइलाबासँग रातरातभर खेतमा गएर पानी लगाउँदा पनि हामी कुनै दुःख झन्झटको महसुस गर्दैनथ्यौँ । रमाइलो लाग्थ्यो । यारी खोलाबाट अनिँदा आँखा बोकेर गोलढुङ्गाको उकालो आदमारा आउँदा एउटा सानो समरमा विजय प्राप्त गरेर फर्केझैँ लाग्थ्यो ।

आफ्नो खेतमा पानी लगाउन पनि मानिसहरू तर्साउने भूत भएको अभिनय गर्थे । त्यस्तै तर्साउने अभिनय गरेर खेतमा एकोहोरो शङ्ख बजाउँथे जतनपुर पुछारघरका साइँलाकाका । हातको मुठ्ठी कसेर दुरूस्तै एकोहोरो शङ्खको आवाज निकाल्थे उनी । अरू सबै भागून् र एकलौटी खेतमा पानी लाउन पाइयोस् भन्ने साइँला काकाको पोल खुलिहालेछ केही समयपछि । पानी लगाउने मान्छेहरूले साइँला काकाको शङ्खको वास्ता गर्न छाडिहाले । तर पनि साइँला काकाले एकोहोरो शङ्ख फुक्न पछिसम्मै छाडेनन् ।

‘धेरै तमासा नदेखा है साइँला !’ शङ्ख फुकेको आवाज नजिकै आएपछि खत्री माइला बा साइँला काकाले सुन्ने गरी जवाफ फर्काउनुहुन्थ्यो ।

‘बरू आइज झुलो चकमक लिएर बिँडी बनाएर खाउँ ।’ माइल बा निम्ता गर्नुहुन्थ्यो ठूलो स्वरले । त्यसपछि हाँस्दै आइपुग्नुहुन्थ्यो पुछारघरे साइँलाकाका । एकछिन पछि फेरि सुरू हुन्थ्यो साइँला काकाको एकोहोरो शङ्ख फुक्ने काम । त्यही शङ्ख फुकेरै पुछारघरे काका रातभरिमा अरूको भन्दा आफ्नो खेतमा बढी पानी लगाउनुहुन्थ्यो । आदमाराको उकालो चढ्दा हामी देख्थ्यौँ– अरूको खेत फुस्रै भएर लडिरहँदा पनि उहाँको खेतमा पानी टिलपिलटिलपिल भएर भारिएको हुन्थ्यो । एकोहोरो शङ्खको सफलता थियो त्यो ।

साँझ परेपछि खत्री माइला बाको आँगनभरि मान्छे जम्मा हुन्थे । गाउँको सानो मेला लागेजस्तै हुन्थ्यो माइला बाको आँगन । माइलाबा दिनभरि जङ्गल गएर रूखका मुढा ल्याउँथे । साँझ नपर्दै आँगनमा धुनी बाली सक्थे । त्यो आँगनमा गाउँमा सबै मान्छेहरू जम्मा हुन्थे र आआफ्ना अतीतका कुरा गरेर समय कटाउँथे । हामी उनीहरूका कुरा सुनेर खुबै रमाइलो मान्थ्यौँ ।

000

‘हिँड जाउँ मुढा लिन ।’ एक दिन बिहानै खत्री माइलाबाले भन्नेबित्तिकै पारी पाखामा मुढा लिन जान म तयार परिहालेँ । बेलुकाको धुनी बालेर आगो ताप्नुको मज्जा नै बेग्लै हुन्थ्यो ।

काठको मुढो खोज्न बुदियाटार पाखामा पुग्यौँ । ढुङ्गैढुङ्गाको एउटा ओडार थियो । कुँककुँककुँककुँक यस्तै एउटा आवाज निरन्तर आइरहेको थियो । पछिल्तिर फर्कँदै मेरा कानमा माइलाबाजेले खुसुक्क भने, ‘यहाँ कालिज लुकेर बसेको रहेछ । यहाँ उभिँदै गर म पक्रेर ल्याउँछु ।’

कालिज खान पाइने आसले फुरूङ्ग थिएँ म । श्वास फेरेको आवाज पनि कालिजले पत्तो नपाओस् भन्ने कुरामा म सजग थिएँ । छेउको ढुङ्गामा अढेस लगाएर बसेँ ।

खत्री माइलाबा ओडारको तल्लो भागमा पुग्नुभयो । कानलाई कोल्टे पारेर कालिजको आवाज सुन्नुभयो । कुँक कुँक कुँक कुँक ... आवाज मसम्मै आइरहेको थियो ।

खत्रीबाले मतिर आँखाको इसारा गर्दै ढुङ्गाको ओडारभित्र फुत्त टाउको छिराउनुभयो । सेतो कमेज र सुरूवाल लगाएको उहाँको शरीरको आधा भाग ढुङ्गाको ठुलो फब्ल्याँटोबाट बाहिरै थियो । निकै समय बितिसक्यो । माइलाबाले टाउको ननिकालेपछि म ओडारको मुखमै पुगेँ । म पुग्नेबित्तिकै माइलाबाले टाउको बाहिर निकाल्नुभयो । उहाँको शरीर पसिनाले निथ्रुक्कै भिजेको थियो । बोल्नै नसक्ने गरी मुख सुकेको थियो । 
‘खै त कालिज ?’ मैले सोधेँ ।

मेरो प्रश्नको उत्तर नदिइकन माइलाबा हतार हतार कुदकुद भन्ने हाते इसारा गर्दै अघि लाग्नुभयो, त्यसपछि  धेरै वर आएपछि लामो श्वास तान्दै भन्नुभयो, ‘केको कालिज हुन्थ्यो, त्यहाँ त अजिङ्गर पो रहेछ । आज धन्न बाँचियो । भगवान्ले हात थापेका रहेछन् ।’

कालिजको मासु खाने धोको त्यसै रह्यो । काठको मूढो पनि नबोकीकन हामी घर फक्र्यौं त्यसदिन । 

000

पाइतो सर्नका लागि आदमारा गएर बस्ने कुरा मेरो लागि खुसीकै कुरा थियो । खत्री माइलाबाको निस्फिक्री खालको स्वभाव र खत्रिनी माइलेमाको मायालु व्यवहारले परिवारका हामी सबै सदस्य त्यहाँ जान खुबै रूचाउँथ्यौँ ।

पाइतो सर्न आदमारा गएँ । म पुगेपछि उसैगरी खुसी भए खत्री माइलाबा र माइलेमा । साँझ उस्तै रमाइलो भयो । आँगनमा माइलाबाले उसैगरी धुनी सल्काउनुभयो । चन्द्रबहादुर खड्का, शेरबहादुर खड्का, दुर्गबहादुर खड्का, भरतबहादुर खड्का, नेत्रबहादुर पोखरेल, चक्रबहादुर खड्का आदि गाउँमा सबैसबै मान्छे आए । धुनी ताप्दै भर्खरै भिœयाएको धानको कुरा भए । सधैँ हुने कुराहरू भए । नयाँनयाँ प्रसङ्गहरू पनि थपिए ।

‘भोलि बिहानको फजेरीमैं बाटो लाग्नु ! हामीलाई पनि हिँडेको थाहा नदिनू नि !’ सुत्ने तरखर गर्दै माइलेमाले पनि आगो निभाउँदै भन्नुभयो ।

म पनि गाउँमा सबै मानिसहरू बिदा भइसकेपछि सुत्न छेउको कटेरोमा चढेँ ।

एकछिन राम्रैसँग झकाएछु मात्र । आफैलाई रातभरि निदाएको भ्रम पर्ने गरी झकाएछु । आँखा खुलेपछि हेर्छु । मिर्मिरे उज्यालो सर्वत्र फैलिएको छ ।

‘लौ बर्बादै भयो । उज्यालो पो भइसकेछ’ मनमनै आत्तिएँ । लिम्पाटारको उकालोमा घामले पोल्ने डर थियो । सखारै लिम्पाटारको उकालो छिचोल्ने योजना भत्किए जस्तै लाग्यो ।

कसैले थाहा नपाउने गरी झोला समातेँ र मतानबाट भुइँमा ओर्लिएँ । माइलेमाले खोकेको आवाज आयो । हिजो सुत्ने बेलैमा भन्नुभएको थियो, ‘बिहान हामीलाई थाहा नदिइकन हिँड्नु है ।’

उहाँहरू मलाई परिवारकै सदस्य जस्तो ठान्नुहुन्थ्यो ।

सुस्तरी तगारो खोलेँ र गल्लीमा निस्किएँ । उज्यालो यति चहकिलो थियो कि दक्षिणतिरको महाभारत, पश्चिमतिर देखिने स्वरूङ् र लेखानीको डाँडो, उत्तरतिरको भुङ्जु पर्वत छ्याङ्गै देखिन्थे ।

‘अब ढिलो गर्नु हुँदैन । छिटो गर्नुपर्छ ।’ मनभरि सोच्दै ओरालो लागेँ । यारी खोला तरेर निबुवाटारको तेर्सो लाग्दा पनि उज्यालोको मात्रा उस्तै थियो । खुसी नै लाग्यो । बेलैमा कटारी पुग्ने लोभ थियो ।

निबुवाटारका कृष्णबहादुर श्रेष्ठ गाउँ समाजमा नेवार माइला भनेर प्रसिद्ध थिए । उनी ग्रामीण भेगका परिचित व्यापारी थिए । गाउँ टोलमा सज्जन मान्छेका रूपमा चिनिन्थे । उनीसँग पनि हाम्रो परिवारको अत्यन्तै निकटको सम्बन्ध थियो । उनको घर मूलबाटोको मुन्तिर थियो । घरको अघिल्तिर खोलाको डिलमा गाईगोठ थियो । म पुग्दा उनी गाईवस्तुलाई घाँस हाल्दै रहेछन् ।

‘नानी, यो राती कता हिँडेको ?’ मलाई देखेर छक्क परे माल्दाइ ।

‘कटारी हिँडेको दाइ !’ मैले पनि सहजै भनेँ ।

मेरो कुराले उनी झन् छक्क परे । ‘रातीको दश बजेकै छैन होला । यस्तो समयमा कहाँ हिँडेको ।’ उनको कुराले म खङ्ग्रङङ भएँ ।

‘म त बिहान भएर हिँडेको पो भन्ने ठानेको ।’

मैले सबै कुरा माल्दाइलाई बताइदिएँ ।

जूनको उज्यालो मलाई बिहान भएको भ्रम परेछ । यो कुरा थाहा पाएर एकपटक आफैँ अतालिएँ ।

आधा रातमा स्वरूङ खोलाभित्र पुगेको भए ... यही सोच्दासोच्दै रातभर पनि डर लागिरह्यो ।

स्वरूङ खोलो एक्लै हिँड्न दिउँसै पनि डरलाग्दो थियो । वरिपरिको ढुङ्गे पहरोले आफैँले बोलेको प्रतिध्वनि एकछिन पछि फेरि आफ्नै कानमा गुञ्जिन आइपुग्थ्यो । पहराका थाप्लामा बसेर कहिलेकाहीँ बाँदरले ढुङ्गा लडाइदिन्थे र खोलामा हिँड्ने यात्रीहरूमा आतंक मच्चिन्थ्यो । खोलामा बाढी आएको बेलामा उस्तै आतंक । खोलाको वल्ला छेउ, पल्ला छेउ दुवैतिर पहरो । कतै भाग्ने ठाउँ छैन ।

‘मलाई नभेटेको भए स्वरूङ खोलामा आज भुतले खान्थ्यो’ माल्दाइले ठट्टा गरे । 

‘हो, नेवार माल्दाइलाई त्यो राती नभेटेको भए !’

त्यो घटना सम्झँदा अहिले पनि डर लाग्छ ।

उज्यालो भएको प्रस्ट ठम्याएपछि मात्र म बाटो लागेँ । माइली भाउजूले दिएको चिया खाएर मनभरि डर उमारेर त्यसदिन घाम नअस्ताउँदै म कटारी पुगेँ ।

अहिले पनि सम्झँदा डर लाग्छ । ‘त्यस रात नेवार माल्दाइलाई नभेटेको भए ... ।’

                                                                     0